Og akkerið lá eftir – um flótandi ungdóm og innlatingarfreist

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Nú er feriutíð, og nógv okkara sleppa bindingum til heim og arbeiði eina lítla løtu. Gerandisstríðið verður lagt til síðis, og tíðin kennist meira flótandi. Í nakrar dagar.

Men áðrenn vit vita av, eru vit aftur í vanliga sjagginum, og 1. september er seinasta freist at lata tekstir inn til Varðan, sum kemur út mánðarskiftið oktober/november.

Tað hevur verið hugaligt, at bæði lesandi og skrivandi hava víst Varðanum ans, og ritstjórin kann ikki annað enn gleðast um, at Varðin í vár longu er útseldur.

Nakrir tekstir eru longu komnir inn til heystútgávuna, og vónandi senda enn fleiri tekstir inn til dorit@grein.fo

::

Í fyrra Varðanum í ár hevði Firouz Gaini eina grein um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Undir heitinum At fara burtur fyri at sleppa heim viðger hann nýggja ungdómskanning í ljósinum av ástøði um flótandi modernitet.

Sambært polska sosiologinum  Zygmunt Bauman er nútíðarsamfelagið eyðmerkt av støðugum broytingum og nærum markleysum flytføri. Í staðin fyri at tosa um røtur brúkar Bauman myndina av einum akkerið, tí akkerið kann hálast upp og kastast útaftur. Tú kvettir ikki akkerið tá tú skalt víðari; tú tekur tað bara við tær.

::

Saman við Ester Áarskarð hevur Firouz Gaini gjørt 40 einstaklingasamrøður við næmingar úr tveimum áttanda flokkum, einum í høvuðsstaðnum og einum í Eysturoynni. Og niðurstøðan tykist vera, at føroyski ungdómurin ikki er bangin fyri at flyta seg, men samstundis er sterkt knýttur at heimstaðnum.

Flestu næmingarnir rokna við at flyta uttanlands, í minsta lagi í eitt avmarkað tíðarskeið í framtíðini, men tey ætla eisini at koma aftur til heimbýin – ella nærindis heimbýin – tá tey verða vaksin og skulu festa búgv. Sum ein av teimum ungu sigur:

“Eg elski søgu og sovorði…so eg rokni við at eg fari at ferðast ordiliga nógv. Eg ætli mær at læra so nógv, ella innan eg blívi 30 havi eg so nógvar ætlanir um at ferðast so nógv, sum eg kann…og síðan komi eg aftur til Føroyar…kanska eg flyti heim tí at tað er tryggari her enn at vera aðrastaðni…um eg fái børn og sovorði…”

::

Vanligastu frágreiðingar fyri at flyta burtur eru knýttar at útbúgving og arbeiði, men einhvør kann hava sínar persónligu orsøkir til at flyta burtur frá tí heimliga og kenda eina tíð. Tað gongur tó aftur, at hóast tey verða burtur í mong ár, so ætla tey ungu sær heimafur. Sum Firouz Gaini skrivar um eina gentu í Havn:

“Óansæð um hon fer at lesa og arbeiða í Danmark í nógv ár, so er Jenny vís í, at hon aftaná fer at flyta heimaftur til Føroya. Tað er hennara mál. Hon veit at tað er eitt lítið pláss, sum ikki hevur alt av øllum, men eftirsum hon vaks upp við hesum umstøðunum og veit akkurát hvat tað inniber, so kann hon saktans ímynda sær eitt gott lív her.”

::

Niðurstøðan hjá Firouz Gaini er tí, at myndin av flótandi modernitetinum møguliga undirmetir lokala samleikan og mentanarliga treystleikan. Kanningin bendir í øllum førum á,  at ikki øll ungfólk ræðast tað at vera ‘bundin’ at heiminum hjá sær, eins og Bauman annars hevur hug at hevda.

“Sum vit hava sæð í hesum teksti, so ynskja tey flestu ungu í Føroyum ikki at flyta fyri at rýma, men at flyta fyri at koma heimaftur. Á hendan hátt kann ferðingar-ringrásin tulkast sum ein natúrligur partur av samanhanginum og framhaldinum í samfelagnum. Vit hava sæð, at ungir føroyingar hámeta sítt frælsi at flyta – at sjálvir velja hvar teir skulu búgva – men samstundis eisini, at teir varliga og tilvitað tryggja seg ímóti at missa tilknýtið til familjuna og heimið.”

::

Varðin fer at ynskja okkum øllum eina góða, flótandi feriu. Og teimum, sum eftir frítíðina fara at leita sær uttanlands at búgva, ynskja vit góða ferð og eitt mennandi uppihald. Taka tit akkerið við, ella lata tit tað liggja eftir her hjá okkum, ja, tað er tykkara frælsi og tykkara ábyrgd.

Í meðan fara vit at byggja varðar.

Varðar, sum peika bæði aftur og fram.

Næsta innlatingarfreist  er 1. september.

::

(Myndin hjá Thomas Arge er í úrvalinum “Grind í List” eftir Solveig Hanusardóttir Olsen, sum var í Varðanum í vár.)

Varðin minnist

Varðin skal peika frameftir, men hann skal eisini vísa, hvat vit byggja á. Tað nýtist ikki at vera tað bera afturhald at vera tilvitað um teir varðar, sum hava verið á leiðini, og í Varðanum 83,1 eru tvær minnisgreinar, ein grein um upptøkur í Føroyum í hundrað ár og eitt úrval av grind í føroyskari list í meira enn hundrað ár.

 

M.C. Restorff

22 Mynd av Restorff til grein hjá ÓJ (2)

Óli Jacobsen skrivar minnisgrein um M.C. Restorff, sum varð føddur 26. juni 1816 – fyri 200 árum síðan – í Keypmannahavn. Í 1848 fluttu hann og konan, sum var av føroyskari ætt, til Føroya, har Restorff fyrst arbeiddi sum bakari í kongaliga einahandlinum.

Tað hóvaði M.C. Restorff væl, at einahandilin varð avtikin í 1856, og Restorff gjørdist skjótt ein tann størsti vinnulívsmaðurin í Havn við handlum, fiskiskipum, farmaskipum og fiskaturking. Hann hevði úthandlar í 30 bygdum. Tá ið tað gekk best, hevði hann 17 bygningar í Havn.

Fremsta keldan hjá Óla Jacobsen er ein óprentað frásøgn, sum langabbasonur M.C. Restorff, William  Heinesen, skrivaði í 1942. Úr henni er m.a. hendan stuttliga søgan:

 “Det gik naturligvis ikke altid kun strygende med handelen. Det fortælles, at der ved en eller anden lejlighed opstod rygter om, at det nu begyndte at knibe for gamle Restorff, og disse rygter vakte naturligvis panik hos de bønder, der havde sat deres penge i forretningen. En af dem drog til Thorshavn for at få syn for sagen. Gamle Restorff tog venligt imod ham i butikken og trak ham med op på kontoret. Da de på vejen passerede en åbentstående sømskuffe, råbte Gamle Restorff irettesættende ud i butikken samtidig med, at han skubbede den klingende skuffe ind: ”I må sørge for, at disse her pengeskuffer ikke altid står og gaber!”“

Óli endar greinina við at hugleiða um stóra mentanarliga týdningin, sum Restorff og ætt hansara hava havt fyri føroyska samfelagið.

Hetta, sum her er skrivað, er bert smá brot av søguni hjá Restorffsættini.  Men hetta kann tó geva eina ábending um tann stóra týdning, sum M.C. Restorff og ættfólk hansara hava havt fyri Havnina og alt Føroya land. Tann mentanarliga ávirkanin frá teimum er framvegis stór, ikki minst orsakað av øllum listarfólkunum í ættini, har William Heinesen bara var eitt av mongum. Til stuttleika kunnu vit nevna, at landsstýriskvinnan í mentamálum, Rigmor Dam, eisini er av Restorff-ættini.

 

Óli Dahl og Bernhard Brim

Í samband við at tað í fjør heyst vóru 100 ár síðan Óli Dahl og Bernhard Brim, sum báðir búsettu seg í Klaksvík, vórðu bornir í heim, hevði Kristinbjørg Høgnesen eina framløgu, sum Varðin fekk loyvi at prenta í styttari útgávu.

Óli Dahl og Jákup Bernhard Joensen vóru javngamlir og vuksu upp í grannabygdum, Jákup Bernhard við Gjógv og Óli í Funningi. Báðir búsettu seg í Klaksvík.Dahl

Óli Dahl var lærari og var virkin í mentanarlívinum á fleiri økjum. Hann var formaður í Klaksvíkar Sjónleikarfelag í fleiri ár og var eisini at síggja á palli. Harumframt var hann ein av stigtakarunum til Klaksvíkar Dansifelag, var blaðstjóri á Norðlýsinum í fleiri ár og gav jólablaðið Hugnalig jól út. Hann gav eisini út egin verk, bæði yrkingasøvn, stuttsøgusavn, fleiri barnabøkur og eina skaldsøgu. Í 1979 fekk hann barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs fyri barnabókarøð í sjey bindum.

21 Bernhard Brim

Jákup Bernhard arbeiddi eitt skifti sum politistur í Klaksvík og rak í drúgt tíðarskeið kykmyndahøllina í bygdini. Jákup Bernhard fekk sær skaldarnavnið Bernhard Brim og gav trý yrkingasøvn út: Bardagaskaldið (1956), Vinir minir (1959) og Tað var í mai (1967). Umframt hesi trý yrkingasøvnini liggur annað tilfar eftir Bernhard Brim, ið ikki er komið út, t.d.  eitt savn við barnarímum.

 

Ljóðupptøkur og listaverk

Í greinini “Upptøkur í hundrað ár – um innsavnan av siðbundnum tónleiki í Føroyum” lýsir Knút Háberg Eysturstein, søguna um upptøkur av siðbundnum tónleiki í Føroyum.

Síðst í 19. øld kom ein nýggj tøkni, ið broytti alla innsavnan av fólkamentan, ikki minst tá tað snýr seg um savnan av tónleikaverkum. Nýggja tøknin var sjálvandi fonografurin, ið brádliga gjørdi tað gjørligt at taka upp og spæla ljóð.

Í 1902 fór danski tónleikatjóðlívsfrøðingurin, Hjalmar Thuren (1873-1912) undir at savna løg inn til sítt stóra høvuðsverk, Folkesangen paa Færøerne, ið varð givið út i 1908.

Meginparturin av fongograf-sylindarunum vórðu fyribeindir, eftir at løgini vóru niðurskrivað. Nótabundna tónleikahugsanin var galdandi, og hildið var, at siðbundni føroyski tónleikurin onkursvegna skuldi lesast ella skrivast inn í ta borgarligu klassisku tónleikasiðvenjuna úr Evropa.

Spurningurin er, um hetta yvirhøvur ber til, tí siðbundni føroyski tónleikurin menti seg í langa tíð vokalt uttan ljóðføri, og uttan ta stringent niðurskrivaðu diatonisku tónaskipanina, ið vit kenna úr vesturlendskum klassiskum tónleiki. Tað er eisini ivasamt, hvussu umboðandi transskriberaðir nótar av einum siðbundnum fólkalagi yvirhøvur eru fyri tónleikaliga tilfarið í lagnum, tí talan er altíð um eina tulking, tá tú skrivar í nótar. Um nótin verður samanborin við eina ljóðupptøku av sama lagi, liggur betur fyri at gera eina líkinda meting. Tess meira spell er tað, at nógvar av upptøkunum hjá Thuren fóru fyri skeyti. Í dag kunnu vit bert vera takksom fyri tær upptøkur, ið hóast alt finnast frá ferðini hjá honum. Einstakar upptøkur hjá Thuren eru útkomnar á fløgu. Fýra upptøkur finnast eitt nú á fløguni Flúgvandi Biðil, ið Tutl gav út í 1997.

19 HG-N-og-Thuren2

(Mynd: Hakon Grüner-Nielsen (t.v.) og Hjalmar Thuren (t.h.))

Thuren doyði í 1912 og fekk tí ikki gjørt seg lidnan við arbeiðið. Samstarvsfelagin, Håkon Grüner-Nielsen, tók táttin upp eftir Thuren. Í 1923 gav hann út bókina Færøske Melodier til danske Kæmpeviser. Umframt Grüner-Nielsen vóru eisini aðrir við áhuga í siðbundnum tónleiki, ið løgdu leiðina til Føroyar. Knút Háberg Eysturstein lýsir eisini arbeiðið, sum Wilhelm Heinitz, Jógvan Waagstein og Claus og Marianne Clausen hava gjørt fyri at innsavna, upptaka og granska siðbundnan tónleik her á landi.

Í úrvalinum “Grind í list” sýnir Solveig Hanusardóttir Olsen fram nøkur verk úr føroysku listasøguni, sum onkursvegna ímynda ella fáa okkum at hugsa um grind. Fyrsta myndin er eftir danska listamannin Frederik Theodor Kloss, sum í 1844 var í Føroyum saman við Fríðriki krúnprinsi VII. Málningurin er ein siðbundin og romantisk endurgeving av grindadrápi og ta fyrsta stóra verkið við hesum myndevninum í føroyskum høpi. Síðan lýsir Solveig Hanusardóttir Olsen, hvussu grind hevur verið  brúkt sum myndevni í føroyskari list heilt upp til samtíðarlistamenn sum Zakaris Heinesen, Hans Paula Olsen, Jógvan Sverrason Biskopstø, Edward Fuglø, Tórodd Poulsen og Heiðrikk av Heygum.

Tvey ummæli

Varðin í mentanarkafeiniKinna Poulsen ummælir Varðan í Mentanarkaféini í Kringvarpinum.

Varðin í Blogoddi

Tóroddur Poulsen ummælir Varðan á blogginum Bloggoddur.

Kinna eftirlýsir í samrøðuni við Gunnar Nolsøe í Mentanarkaféini fleiri kritisk ummæli í Varðanum og í Føroyum sum heild. Undirritaða er ikki ósamd, og tí er tað hugaligt at fáa hesi bæði ummælini. Deiliga kritisk. Nú er málið at fáa fimm stjørnur í heyst – og ikki at enda í gomlu undirbuksunum hjá Blogoddi.

Eg eri sjálvandi ikki samd við øllum kritikkinum, men hugaligt at lurta og stuttligt at lesa!

Takk fyri!

Dorit Hansen, ritstjóri

Føroyski tíðindamiðilin kann antin skírast ella staðfestast sum politiskt heftur

Í drúgvari tíðargrein í nýggja Varðanum (83,1) greinar Bjarni Arge støðuna í føroyska miðlaheiminum í dag. Hann setir sjóneykuna á ymisk formlig viðurskifti hjá Kringvarpi Føroya, R7, Dagblaðnum, Portal.fo, Miðlahúsinum, Dimmalætting, Vágaportalinum og Norðlýsinum. Og niðurstøðan er, at allir teir føroysku miðlarnir kunnu antin skírast ella staðfestast at vera politiskt heftir.

Her er ein brellbiti úr niðurstøðuni:

Continue reading

Vit eru heimurin hvør hjá øðrum

(mynd: K.E. Løgstrup)

Í heyst kemur bókin Tað etiska kravið eftir danska heimspekingin og gudfrøðingin, K.E. Løgstrup, út á føroyskum máli. Tað er Eilif Samuelsen, sum hevur týtt bókina, og í Varðanum 83,1 er ein brellbiti úr útgávuni, sum er ávegis.

Her er ein brellbiti úr brellbitanum:

“Men hóast sambandið hjá tí vaksna við barnið er tað staðið, har annar í mest víðfevndu og lagnutungu merking er avhendur hinum, og tí eisini er har, vísindini hava verið før fyri at staðfesta tað, so er tað tó ikki minni galdandi – í øllum møguligum stigum – í teimum viðurskiftum, har vit hava við hvør annan at gera. Tann einstaki hevur ongantíð við eitt annað menniskja at gera, heldur hann ikki okkurt av lívinum hjá viðkomandi í síni hond. Tað kann vera okkurt ógvuliga lítið, eitt farandi huglag, ein góður hýrur, sum ein fær at følna, ella sum ein vekur, eitt stikni, sum ein dýpir ella ger til einkis. Men tað kann eisini vera ræðandi nógv, so tað rætt og slætt stendur til tann einstaka, um lívið hjá hinum eydnast ella ikki.

Kortini hava vit eina løgna og ótilvitaða hugmynd um, at tann heimur, har eitt menniskja hevur lív sítt, hoyra vit onnur í roynd og veru ikki við til. Tann heimur, sum fyri tann einstaka er hansara lívs innihald, hava vit eina margháttliga hugmynd um, at tann einstaki sjálvur er, so vit onnur eru uttanfyri hann og bara av og á bera við hann. Snýr tað seg vanliga, tá menniskju hittast, bara um, at heimar teirra bera hvør við annan fyri síðani óskalaðir at halda fram sína gongd, kann alt samalt ikki hava so nógv at týða. Bara har eitt menniskja hendingaferð av óhappi, mistaki ella við góðum ella óndum vilja brýtur inn í heimin hjá einum øðrum menniskja, leikar nógv á.

Í veruleikanum er tað tó ein margháttlig hugmynd, og minni margháttlig verður hon ikki av, at hon er okkum so sjálvsøgd. Í roynd og veru er tað jú heilt øðrvísi: vit eru heimurin hvør hjá øðrum og lagnan hvør hjá øðrum. At vit sum oftast síggja burtur frá tí, eru nóg nógvar grundir til.

Tað er ein vanlig heimspekilig eygleiðing, at tey mest grundleggjandi fyribrigdini, sum hoyra okkara tilveru til, verða vit seinast og torførast var við.

Men harafturat kemur, at tað fyribrigdið, ið her er talan um, er ógvuliga ørkymlandi. Fyri okkara sálarfrið er tað heppið, at vit ikki hava varhuga av, hvussu vit hava havt lívsmót og lívsleið, reinlyndi og falskleika hjá øðrum menniskjum í okkara hond við tí, sum vit vóru, søgdu og gjørdu í sambandi við tey, men at tað er fjalt.”

Framløgan í Listaskálanum

nevndin

(Nevndin í Varðanum: Jon Hestoy, Óli Jacobsen og Zakarias Wang. Myndin er av Birkblogg)

Mikudagin 13. apríl klokkan 16.30 varð 1. hefti av 83. bindi av Varðanum lagt fram í Listaskálanum í Havn.

Dorit Hansen, ritstjóri, bjóðaði vælkomin. Sólrún Michelsen, Hanus Kamban og Vónbjørt Vang, sum høvdu skrivað í heftið, lósu upp og vóru mikið fagnað av teimum á leið 70 áhoyrarunum.

Dorit Hansen segði, at fólk kundu tekna seg sum haldarar. Hon segði eisini, at Varðin ikki fer at verða seldur í leysasølu, men eftir fleiri áheitanum  er hetta broytt.

Sum limur í Varðanum fært tú tveir Varðar árliga fyri 400,-

Prísurin í leysasølu verður 288,- fyri hvønn Varða.

framløga Vencil(Ritstjórin Dorit Hansen. Mynd frá Vencli)

 

Framløgan í Listaskálanum hevur fingið umrøðu á

Birkblogg hjá Birgir Kruse

og á heimasíðuni hjá tíðarritinum Vencil

Góðar myndir eru á báðum støðum.

 

Vit takka Birgir og Oddfríða fyri hugleiðandi frásagnir.

Og vit takka eisini øllum tykkum, sum vístu Varðanum áhuga við at koma til framløguna.

Vælkomin í Listaskálan

Mikudagin 13. apríl, klokkan 16.30 verður nýggja nummarið av Varðanum lagt fram á móttøku í Listasavni Føroya.
Varðin hevur 95 ár á baki, og hevur havt nógvar ritstjórar, sum hvør á sín hátt hava ment ritið. Nýggi Varðin er tann fyrsti við Dorit Hansen sum ritstjóra.
Í hesum Varðanum eru stuttsøgur, yrkingar, greinar, ummæli, eitt úrval av list og ein rithøvundasamrøða.
Knút Háberg Eysturstein skrivar um upptøkur í Føroyum í 100 ár, Firouz Gaini skrivar um gransking, sum vísir, hvat ungir føroyingar hugsa um at flyta uttanlands í eitt tíðarskeið. Marna Jacobsen hugleiðir um tað at menna nýggjar høvundar, og Bjarni Arge viðger spurningin, hvørt føroyskir miðlar eru politiskt heftir.
Dorit Hansen hevur samrøðu við rithøvundin Marjuna Syderbø Kjelnæs, Solveig Hanusardóttir Olsen hevur eitt úrval um grind í føroyskari list, og sum brellbiti úr komandi týðing er brot úr bókini Tað etiska kravið eftir K.E. Løgstrup, sum Eilif Samuelsen hevur týtt.
Tvær minnisgreinar eru í hesum Varðanum, onnur um vinnulívsmann í Havn og hin um mentamenn í Klaksvík. Harumframt eru stuttsøgur eftir Hanus Kamban, Tórodd Poulsen, Turid Thomsen og Agnar Artúvertin, og yrkingar eftir Vónbjørt Vang, Sólrúna Michelsen, Maluna Poulsen og Katrin Reinert. Seks ummæli eru eisini við.
Ætlanin er at geva tveir Varðar út árliga. Mentanarritið verður sent til limir felagsins, og til ber at tekna seg sum lim á heimasíðuni www.mentanarrit.fo ella við at senda teldupost til varðin@mentanarrit.fo

Nú hómast næsti Varðin

Mentanarritið –  við 202 blaðsíðum, 25 rithøvundum og seks týðarum – er farið til prentingar. Og nú kanst tú tekna teg sum lim í bókmentafelagnum. Beint her á síðuni.

Limagjaldið kostar 300,-, og fyri tað fært tú tann fyrra av tveimum árligum Varðum ókeypis og tann seinna fyri 100,- fyri avgreiðslu og gjald.

Tekna teg sum lim. (trýst á leinkið)

Varðin perma

 

Jólini (og innlatingarfreistin) nærkast í hvørjum

SONY DSC

Títlingur umborð á skipi í Norðsjónum (© Hans Hillewaert / CC-BY-SA-4.0)

Fyrst fari eg takka tykkum, sum hava sent tilfar inn til Varðan! Bæði tykkum, sum hava sent inn av tykkara eintingum, og tykkum, sum hava sent inn eftir áheitan. Spennandi og fjølbroytt tilfar!

Og síðan fari eg at minna á, at freistin at lata tilfar inn til næsta Varðan er 8. januar í 2016. Allir tekstir hava áhugað, og allir tekstir verða lisnir. Men eg viðgeri tekstirnar, meti um teir og sendi tykkum teir aftur við viðmerkingum og fráboðan um, hvørt teksturin er tikin við ella krevur framhaldandi arbeiði.

Tá eg nú eri farin í holt við Varðan, hevur tað verið stuttligt at hyggja í gamlar Varðar og lesa tekstir frá ymisku tíðarskeiðunum. Varðin er veruliga ein varði í føroyskari mentanarsøgu, og tað er undrunarvert, hvussu høgt støðið mangan hevur verið.

Lesið meira…