Skjót fyrst – Inngangur í Varðanum 84,2

Vit spyrja ikki: Hava vit brúk fyri einum fólkaskúla í 21. øld? Og vit ivast ikki í, at okkum tørvar matvøruhandlar í 2017. Í báðum førum er tørvurin týðuligur, og hann verður nøktaður við ávikavist almennari fígging og privatari sølu.

Tá vit spyrja, um vit hava brúk fyri einum føroyskum mentanarriti, merkir tað so, at sjálvur spurningurin prógvar ónyttuna?

Varðin hevur sína søgu. Sína stoltu søgu. Men Varðin í dag skal vera Varðin í dag. Hann byggir á ein arv, men er hann ikki viðkomandi í dag, hevur hann ikki eitt veruligt tilverugrundarlag.

Mentanarritið er heldur ikki ein persónligur pallur hjá tí, sum nú einaferð er ritstjóri. Hann skal fevna víða, og hann skal spegla í øllum førum ein part av tí mentanarliga fjølbroytni, sum boblar og spruttar ymsastaðni í hesum deiliga pinkulandi.

Skjót fyrst og spyr seinni. Og aftur hesa ferð fært tú, góði lesari – og ikki minst góði limur í felagnum Varðin – eitt mentanarrit við greinum, søgum, yrkingum, fyrilestri, brellbita, úrvali, heiðursheilsanum og ummælum.

Fyri aðru ferð hevur Lív Maria Róadóttir Jæger tvær yrkingar í Varðanum, og undirritaða gleðir seg til næsta savnið hjá dugnaliga yrkjaranum. Fyrsta savnið, Hvít sól, var eitt nýbrot í føroyskum høpi, og tað er løgið, at tað ikki hevur givið størri afturljóð bæði í viðgerð og í viðurkenning.

Savnið hevur heldur ikki verið ummælt í Varðanum, og tað er í veruleikanum ikki lætt at fáa fólk at ummæla. Grundgevingarnar eru ymiskar, og kanska spyr ritstjórin ikki nóg nógv og nóg ofta, men fimm ummæli eru við í hesum heftinum. Tvey stuttsøgusøvn, tvær yrkisbøkur og ein orðabók verða ummæld.

Í fyrsta bindinum, sum undirritaða ritstjórnaði, var ein fín íslendsk stuttsøga eftir Jóhann Þórsson, sum Turið Sigurðardóttir hevði týtt. Í hesum Varðanum eru tvær stuttsøgur eftir ungar grønlendskar rithøvundar. Tað er áhugavert at fylgja gongdini í Grønlandi, har ítøkilig átøk eru gjørd fyri at fáa fleiri ung at skriva.

Føroyskar eldsálir sum Rakel Helmsdal, Oddfríður M. Rasmussen og Arnbjørn Ó. Dalsgarð eiga rós fyri at hjálpa ungum rithøvundaspírum í gongd í Føroyum, og vónandi fær kreativ skapan og skaldslig skriving enn størri rúmd í skúlunum. Í fjør setti miðnámsskúlin Glasir eina stuttsøgukapping á skrá. Helena Joensen vann aðru virðisløn, og hennara søga er við í hesum Varðanum.

Mentanin er andadrátturin í landinum. Vit anda inn, og vit anda út. Óli Olsen greiðir í grein frá um John West, sum kom higar av tilvild, fekk alsk til landið, gav út søgubók um Føroyar og gjørdi fyrstu ensku týðingina av einari føroyskari skaldsøgu. Og í heiðursdoktarafyrilestri greiðir Hanus Kamban frá um tey sambond, ið Hans Andrias Djurhuus hevði í Noregi, og hvønn týdning ferðir og samstørv landanna millum høvdu fyri føroyska tjóðarbygging fyrst í tjúgundu øld.

Tað er eftir mínum tykki púra óviðkomandi og rættiliga óálítandi at viðgera føroyska mentan – og føroyska bókmentan – sum var hon ein verð fyri seg. Vit eru menniskju fyrst og fremst. Tí raka yrkingarnar eftir Gustaf Munch og ritroyndin eftir  Hélène Cixous okkum, og tí skal Varðin peika bæði inn og út og aftur og fram.

Føroyar vekja ans uttanlands í hesum døgum, men tað eru bara vit – føroysku miðlarnir – sum kunnu varpa ljós á føroyska mentan á føroyskum máli. Og tí mugu vit gera tað. Erland Viberg Joensen lýsir, hvussu Havnin er vaksin og flutt, og í úrvalinum hesaferð prikar Damudomitoymið til okkara málsligu kynsójavnvág við m.a. mynd av bløðandi undirlívi í Sandagerði.

Tað eru nógv skot eftir í byrsuni. Og longu nú liggja bæði søgur, yrkingar og greinar og bíða eftir næstu útgávu av Varðanum.

So skulu vit ikki bara halda á at skjóta?

Men spyr endiliga.

(Dorit Hansen)

Kampmann og Ishiguro – og ein stuttsøga meðan vit bíða

6. oktober varð kunngjørt, at bretski Kazuo Ishiguro, fær Bókmentavirðisløn Nobels fyri 2017. Í grundgevingini segði svenska dómsnevndin m.a., at Ishiguro við sínum skaldsøgum hevur “avdúkað avgrundina undir okkara fyrikyklaðu kenslu av sambandi við heimin,” og at søgur hansara vóru drivnar av einari “stórari kenslubornari styrki.”

Kazuo Ishiguro, rithøvundur (mynd: AP Photo/Alastair Grant)

Eingin skaldsøga eftir Ishiguro er, mær vitandi, týdd til føroyskt, men í Varðanum, bindi 76, var ein stuttsøga eftir bretska høvundin, sum Sámal Soll hevði týtt. Søgan er við loyvi frá týðaranum endurgivin niðast í hesum posti.

Sissal Kampmann, rithøvundur. (mynd: Kringvarp Føroya)

Tann 5. oktober var almenn samkoma í Mullers pakkhúsi, har Virðislønir M.A.Jacobsens vóru latnar. Simme Jacobsen varð heiðraður fyri mentanaravri, og Havnar Sjónleikarafelag og Hjálmar Dam og Hanna Flóvinsdóttir vunnu tvær barnamentanarheiðurslønir. Og yrkjarin Sissal Kampmann vann Virðislønina fyri fagrar bókmentir.

Sissal Kampmann fekk virðislønina fyri yrkingasavnið Sunnudagsland frá 2016. Dómsnevndin segði í grundgeving m.a., at “Savnið lýsir heimliga smáputlið og setir tað í frásjón í spurninginum um fremmandagerð, sum ítøkiliga verður lýst í tvíbýttu sinnisstøðuni: útlongslinum og strembanini eftir at sætta seg við tað heimliga, at hoyra til og falla til.”

Yrkingasavnið Sunnudagsland varð ummælt í Varðanum 84,1

Í Varðanum, bind 84, hefti 1 – sum kom út í vár – hevði Ann Ellefsen eitt ummæli av savninum hjá Sissal Kampmann, og sum hon endar við hesi niðurstøðu:

“Nú er hon tilnevnd Norðurlendsku Bókmentavirðislønina fyri hetta fimta yrkingsavn sítt, og væl skipaða savnið er eitt framúr gott umboð fyri Føroyar. Temuni eru eisini alkend í norðurlondum við avtoftan av útjaðaranum, økokritikki eins og tað dapra huglaið, ið er knýtt at veðrinum og árstíðunum.”

Sámal Soll, rithøvundur og týðari (mynd: Nám)

Niðanfyri er stuttsøgan eftir Kuzuo Ishiguro, sum Sámal Soll hevur týtt til føroyskt. Stuttsøgan stóð fyrstu ferð á prenti í Skáanaum í Dimmalætting í 2003. Síðan stóð hon í Varðanum, bind 76 í 2009.

Ein húskisnátturði

Fugu er eitt fiskaslag, sum verður veitt við tær japonsku kyrrahavsstrendurnar. Hesin fiskur hevur havt ein serligan týdning fyri meg, líka síðani mamma mín doyði av at eta ein. Eiturið í fiskinum býr í kynsgøgnunum, í tveimum viðkvomum bjølgum. Tá fiskurin verður gjørdur til, mugu hesir bjølgar burturbeinast við varsemi, tí er ein ikki ansin, kann eiturið leka inn í æðrarnar á fiskinum. Tíverri ber ikki til at vita um framferðarhátturin hevur verið rættur ella ei. Sum tikið verður til, prógv fært tú einki, fyrr enn tú hevur etið upp.
Fugueitran er ræðuliga pínufull og næstan altíð drepandi. Verður fiskurin etin um kvøldið, so verður viðkomandi vanliga tikin á bóli, meðan hann svevur. Hann veltur sær í pínu í nakrar tímar og er so deyður um morgunin. Fiskurin gjørdist sera væl dámdur í Japan eftir kríggið. Áðrenn tær strongu reglugerðirnar var vanligt millum manna at fremja hættisligu kryvjingina heima hjá sær sjálvum, og so at bjóða grannum og vinum í gildi.
Um ta tíðina, tá mamma mín doyði, búði eg í Kalifornia. Viðurskiftini millum meg og foreldur míni vóru blivin nakað spent um tað mundið, og tískil fekk eg einki at vita um umstøðurnar kring deyða hennara, fyrr enn eg fór aftur til Tokyo tvey ár seinni. Tað skilst, at mamma mín hevði altíð noktað at eta fugu, men hesa einu ferðina hevði hon gjørt eitt undantak, tí hon hevði fingið innbjóðing frá einum gomlum skúlavini, sum hon ikki vildi forsmáa. Tað var pápi mín, sum gav mær hesa nágreinligu lýsingina, meðan vit koyrdu úr floghavnini til hús hansara í Katmaru býarpartinum. Tá vit at enda komu fram, nærkaðist endin á einum sólskins heystardegi.
”Átst tú nakað umborð á flogfarinum?” spurdi pápi mín. Vit sótu á tatamigólvinum í terúmi hansara.
”Tey góvu mær eina tvíflýs.”
”Tú manst vera svangur. Vit fara at eta so skjótt Kikuko kemur.”
Pápi mín var ein maður, sum sá óttaligur út, við stórum, steinlíkum kjálkabeini og øgiligum eygnabrún. Eg haldi nú, afturlítandi, at hann líktist nógv Chou En-lai, hóast honum ikki hevði dámt slíka samanbering, tí hann var sera stoltur av tí reina samuraiblóðinum, sum fleyt í ættini. Vanliga hjávera hansara íbirti ikki lætt prát. Tað hjálpti heldur ikki, at hann hevði sum vana at bera hvørja viðmerking fram, sum var hon ein niðurstøða. Júst tá, meðan eg sat yvir av honum tann seinnapartin, kom eitt dreingjaminni fram fyri meg frá teirri løtuni, hann sló meg fleiri ferðir á høvdið fyri at “vena sum ein gomul kona”. Úrslitið varð, at samrøða okkara, síðan heimkomu mína, varð brotin av av longum tøgnum.
”Tað er spell við fyritøkuni,” segði eg, tá hvørgin okkara hevði klovið í tvey eina løtu. Hann nikkaði álvarsamur.
”Satt at siga, so endaði søgan ikki har,” segði hann. “Eftir at fyritøkan fór á húsagang gjørdi Watanabe sjálvmorð. Hann vildi ikki liva við skommini.”
“Eg skilji.”
”Vit vóru starvsfelagar í seytjan ár. Ein støðufastur maður og ærufullur. Eg hevði stóra virðing fyri honum.”
“Fara tygum aftur í vinnuligt starv?” spurdi eg.
“Eg eri – farin frá. Eg eri ov gamal at fara upp í nýggj framtøk nú. Vinnan er øðrvísi nú á døgum. Hava við útlendingar at gera? Gera alt á teirra hátt? Eg skilji ikki, hvussu vit eru komin higar. Tað gjørdi Watanabe heldur ikki.” Hann suffaði. “Ein hampamaður. Ein støðufastur maður.”
Terúmið hevði útsýni út yvir urtagarðin. Hiðani eg sat, sá eg gamla brunnin, sum eg helt, at tað spøkti í, tá eg var barn. Hann hómaðist aftan fyri bløðini. Sólin var sett somikið, at meginparturin av urtagarðinum lá í skugga.
”Eg eri í øllum førum fegin um, at tú ert heimafturkomin,” segði pápi mín. “Meiri enn bert ein stuttur steðgur, vóni eg?”
“Eg eri ikki vísur í hvat mínar ætlanir verða.”
“Eg eri ið hvussu er til reiðar at gloyma tað, sum farið er. Mamma tín var eisini altíð klár at bjóða tær vælkomnum aftur – hvussu skelkað hon so enn var av tínum atburði.”
”Eg virðismeti tygara samkenslu. Sum eg segði, so eri eg ikki vísur í, hvørjar mínar ætlanir verða.”
”Eg haldi nú ikki, at har vóru óndar ætlanir í huga tínum,” helt pápi mín fram. “Tú vart stýrdur av ymiskum – ávirkanum. Sum so mong onnur.”
”Kanska skuldu vit gloymt tað, sum tygum skjóta upp.”
“Sum tú vilt. Ein temunn afturat?”
Beint tá gav røddin á einari gentu afturljóð í øllum húsinum.
“Endiliga.” Pápi fór á føtur. “Nú er Kikuko her.”
Hóast aldursmunin vóru systir mín og eg altíð tætt knýtt hvørt at øðrum. At síggja meg aftur gjørdi hana so óvanliga uppøsta, at eina løtu gjørdi hon ikki annað enn at gnisa fjálturstungin. Men hon varð eitt sindur róligari aftur, tá pápi mín fór at spyrja hana um Osaka og lærda háskúlan. Hon svaraði við stuttum formellum aftursvarum. Síðani spurdi hon meg nakrar spurningar, men hon tyktist forðað av óttanum um, at spurningarnir kundu føra til óheppin evni. Eftir stuttari løtu var samrøðan vorðin uppaftur sparnari, enn hon var, áðrenn Kikuko kom. So reistist pápi mín og segði:
“Eg má taka mær av nátturðanum. Vinarliga umberi meg fyri at vera tyngdan av slíkum máli. Kikuko tekur sær av tær.”
Eg sá, at tað lætnaði fyri systur míni, tá hann var farin út úr rúminum. Løtu seinni prátaði hon frítt um vinir hennara í Osaka og um lærugreinirnar á lærda háskúlanum. Brádliga gjørdi hon av, at vit skuldu út í urtagarðin, og fór út á veranduna. Vit stigu í einar strásandalur, sum lógu á rimaverkinum og fóru út í urtagarðin. Nú var ikki so ljóst longur.
”Eg havi mungað ræðuliga eftir einum guvi síðsta hálva tíman,” segði hon, meðan hon festi sær í eina sigarett.
”Hví roykti tú so ikki?”
Hon peikaði loyniliga móti húsunum og smíltist síðani ertingarsom.
“Áh, eg skilji,” segði eg.
“Veitst tú hvat? Eg havi sjeik nú.”
“Tað
“Tað er bara tað, at eg veit ikki heilt, hvat eg skal gera. Eg havi ikki tikið nakra avgerð enn.”
”Væl skilligt.”
“Sært tú, hann hevur ætlanir um at fara til Amerika. Hann vil hava meg at koma við sær, so skjótt eg eri liðug at lesa.”
“Eg skilji. Og tú vilt sleppa til Amerika?”
“Um vit fara, so fara vit at tumla.” Kikuko veittraði ein tummilfingur upp í andlitið á mær. “Fólk siga, at tað er vandamikið, men eg havi gjørt tað ofta í Osaka, og tað hevur einki upp á seg.”
“Eg skilji. Hvat er so tað, sum tú ikki ert vís í?”
Vit fylgdu eini trongari gøtu, ið smeyg sær ígjøgnum vøksturin og endaði við tann gamla brunnin. Meðan vit gingu, tók Kikuko fleiri óneyðuga keiputar guvar av sigarettini.
”Jú, veitst tú, eg havi nógvar vinir í Osaka. Mær dámar har. Eg eri ikki heilt vís í, um eg vil fara frá teimum øllum enn. Og Suichi – eg eri góð við hann, men eg eri ikki vís í, at eg vil vera so nógv saman við honum. Skilur tú?”
“Áh, fullkomiliga.”
Hon flenti aftur, skundaði sær so fram um meg, til hon kom fram á brunnin. “Minnist tú,” segði hon, tá eg kom fram á hana aftur, “at tú plagdi at siga, at tað spøkti í hesum brunninum?”
”Ja, eg minnist.”
Vit hugdu bæði yvir kantin.
“Mamma plagdi at siga mær, at tað var tann gamla konan í grønmetishandlinum, sum tú sást ta náttina,” segði hon. “Men eg trúði henni aldrin, og fór ongantíð einsamøll út higar.”
”Mamma plagdi eisini at siga mær hatta. Hon segði mær enntá einaferð, at tann gamla konan hevði viðgingið at verið spøkilsið. Tað skal hava verið so, at hon fór gjøgnum urtagarðin hjá okkum, tí tað var styttri. Eg ætli, hon man hava havt trupulleikar av at klintra upp um garðin.”
Kikuko gnisaði. Hon vendi síðan brunninum bakið og stardi út yvir urtagarðin.
“Mamma lastaði teg aldrin, veitst tú,” segði hon við eini nýggjari rødd. Eg varð verandi kvirrur. “Hon plagdi altíð at siga mær, at tað var alt teirra skyld – hennara og pápasa – tí at tey ikki uppaldu teg rætt. Hon plagdi at siga mær, hvussu varin tey vóru við mær, og tað var tí, at eg var so góð.” Hon hugdi upp, og ertingarsama smílið var aftur at síggja á henni. “Neyðars mamma,” segði hon.
“Ja, neyðars mamma.”
”Fert tú aftur til Kalifornia?”
“Eg veit ikki. Eg fái at síggja.”
“Hvussu gekk við – við henni? Við Vicki?”
”Tað er liðugt,” segði eg. “Har er ikki nógv hjá mær at fara aftur til í Kalifornia.”
“Heldur tú, eg átti at farið hagar?”
“Hví ikki? Eg veit ikki. Tær hevði óivað dámt tað.” Eg hugdi móti húsunum. “Kanska áttu vit at farið inn aftur skjótt. Pápa tørvar kanska hjálp við nátturðanum.”
Men systir mín stardi aftur niður í brunnin. “Eg síggi eingi spøkilsir,” segði hon. Rødd hennara ljóðaði aftur úr brunninum.
“Er pápi harmur um, at fyritøkan fór á heysin?”
“Veit ikki. Ein veit einki við pápa.” So brádliga fetti hon sær á og bráð sær ímóti mær. “Segði hann tær frá Watanabe gamla? Tað, sum hann gjørdi?”
“Eg hoyrdi, at hann gjørdi enda á sær sjálvum.”
“Ja, men tað var ikki alt. Hann tók alt húskið við sær. Konuna og báðar tær lítlu genturnar.”
“Tað?”
“Hasar báðar vøkru lítlu genturnar. Hann tendraði fyri gassinum meðan tær svóvu. Síðani hirdi hann ein kjøtknív í búkin á sær.”
“Ja, pápi segði mær í áðni, at Watanabe var ein støðufastur maður.”
“Sjúkt.” Systir mín vendi sær aftur ímóti brunninum.
“Ansa tær. Tú dettur niðurí.”
“Eg síggi einki spøkilsi,” segði hon. “Tú leyg fyri mær alla hasa tíðina.”
“Men eg segði aldrin, at tað helt til niðri í brunninum.”
“Hvar er tað so?”
Vit hugdu bæði kring okkum, at trøunum og vøkstrinum. Tað var nú vorðið skýmligt í urtagarðinum. At enda peikaði eg á ein beran blett einar 10 metrar haðan, vit stóðu.
“Beint har sá eg tað. Beint har.”
Vit stardu at blettinum.
“Hvørjum líktist tað?”
“Eg sá ikki væl. Tað var myrkt.”
“Men tú manst hava sæð okkurt.”
“Tað var ein gomul kona. Hon stóð bara har og eygleiddi meg.”
Vit hildu fram at stara at blettinum sum vóru vit gandað.
“Hon var í einum hvítum kimono,” segði eg. “Eitt sindur av hárinum á henni var leyst. Tað veittraði í lotinum.”
Kikuko kroysti økslina móti mínum armi. “Tig við tær. Tú roynir at ræða meg aftur.” Hon traðkaði á sigarettstubban og stóð síðan og eygleiddi hann, sum var hon ørkymlað av onkrum. Hon sparkaði eitt sindur av furunálum yvir hann og vísti hatta smílið aftur. “Lat okkum fara og vita um nátturðin er liðugur,” segði hon.
Vit funnu pápa í køkinum. Hann kveitti eitt sindur at okkum og helt síðan fram við tí, sum hann var í holt við.
“Pápi er vorðin ein rættiligur kokkur, nú hann noyðist at klára seg sjálvan,” segði Kikuko og flenti. Hann snaraði sær á og hugdi kalt at henni.
“Tað er neyvan nakað, eg eri errin av,” segði hann. “Kikuko, kom her og hjálp til.”
Eina løtu fór systir mín ikki av fetanum. So steig hon fram og tók eitt fyriklæði, sum hekk á eini skuffu.
“Nú vantar bert grønmetið at kóka,” segði hann við hana. “Hitt skalt tú bara halda eyga við.” Síðani hugdi hann upp og leit undarliga at mær eitt stutt bil. “Eg rokni við, at tú hevur hug at hyggja teg um í húsunum,” segði hann so. Hann legði etingarpinnarnar, sum hann hevði í hondunum, frá sær. “Nú er langt síðan, tú hevur sæð tey.”
Beint sum vit fóru úr køkinum, kveitti eg aftur yvir at Kikuko, men hon vendi okkum bakið.
”Hon er ein góð genta,” segði pápi mín sáttliga.
Eg gekk aftaná pápa mínum frá rúmi í rúm. Eg hevði gloymt, hvussu stór húsini vóru. Eitt veggpanel gleið upp og enn eitt rúm var at síggja. Men rúmini vóru øll skakandi tóm. Í einum rúmi bleiv ljósið ikki tendrað og vit stardu at veggum og tatamiteppinum í veika ljósinum frá vindeyganum.
“Hesi húsini eru ov stór hjá einum manni at líva í einsamallur,” segði pápi mín. “Eg havi onki at nýta hesi rúm til longur.”
Men at enda lat pápi mín hurðina upp til eitt kamar, sum var fult av bókum og skjølum. Har vóru blómur í vasum og myndir á veggunum. So legði eg til merkis okkurt á einum lágum borðið í einum horni av kamarinum. Eg nærkaðist eitt sindur og sá at tað var eitt plastmodell av einum krígsskipi, av tí slagnum, sum børn ofta byggja. Tað var lagt á nakrar avísur; kring tað lógu ymisk smápettir av gráum plasti.
Pápi mín flenti. Hann gekk yvir til borðið og tók modellið upp í hendurnar.
“Síðani fyritøkan fór á heysin,” segði hann, “havi eg havt meiri tíð um hendur. Hann flenti aftur, heldur undarliga. Eina løtu sá hann næstan blíður út. “Eitt sindur av frítíð.”
“Tað tykist løgið,” segði eg. “Tú hevði altíð so nógv at gera.”
“Eitt sindur ov nógv kanska.” Hann eygleiddi meg við einum lítlum smíli. “Kanska eg burdi havt verið ein meiri umsorgarfullur pápi.”
Eg flenti. Hann helt áfram við at skoða krígsskipið hjá sær. So hugdi hann up. “Eg hevði ikki ætla at fortalt tær hetta, men kanska er tað best, at eg geri tað alíkavæl. Eg haldi ikki, at tað var eitt óhapp, at mamma tín doyði. Hon hevði nógv at stúra um. Og okkurt at vera skuffað yvir.”
“Mamma mín væntaði ikki, at eg fór altíð at verða búgvandi her,” segði eg at enda.
“Tú skilur tú ikki. Tú skilur ikki, hvussu tað er fyri nøkur foreldur. Ikki bara mugu tey missa sínu børn, men tey mugu missa tey til nakað, sum tey ikki skilja.” Hann mól krígsskipið runt á fingrunum. “Hesir lítlu kanónbátarnir kundu verið betri límaðir saman, heldur tú ikki?”
“Kanska. Eg haldi, at tað sær fínt út.”
“Undir krígnum var eg nøkur ár við einum skipi sum hesum. Men eg miðaði altíð eftir flogherinum. Eg tonkti sum so, at um nú skipið bleiv rakt av fíggindanum, so kanst tú ikki gera annað enn at knossast í vatninum, meðan tú vónar, at onkur blakar tær eina lívlínu. Men í einum flogfari – ja – har er altíð tað seinasta vápnið.” Hann legði modellið aftur á borðið. “Men eg rokni ikki við, at tú trýrt upp á kríggj.”
“Onki serligani.”
Hann kugdi kring seg í kamarinum. “Nátturðin burdi verið liðugur nú,” segði hann. “Tú mást vera svangur.”
Nátturðin bíðaði í einum skýmligum rúmi við síðuna av køkinum. Einasta ljósið kom úr eini stórari lykt, sum hekk uppi yvir borðinum og legði restina av rúminum í skugga. Vit bukkaðu fyri hvørjum øðrum, áðrenn vit sessaðust til borðs.
Samrøða var ikki nógv. Kikuko gnisaði eitt sindur, hvørjaferð eg segði okkurt fólkaligt um matin. Tað tyktist, sum tað fjáltruta var komið aftur á hana. Pápi mín segði onki í fleiri minuttir. At enda segði hann:
“Tað má tykjast løgi hjá tær at vera aftur í Japan.”
“Ja, tað er eitt sindur undarligt.”
“Tú angrar kanska longu, at tú fórt úr Amerika.”
“Eitt sidnur. Ikki so nógv. Eg fór ikki frá so nógvum. Bert nøkrum tómum rúmum.”
“Eg skilji.”
Eg hugdi yvir um borðið. Andlitið á pápa mínum sá ísakalt og óhugnaligt út í hálvmyrkrinum.
So sá eg okkurt aftast í rúminum. At byrja við helt eg fram at eta, men so steðgaðu hendur mínar. Hinu løgdu tað til merkis og hugdu at mær. Eg bleiv við at stara fram við økslini á pápa mínum inn í myrkrið.
“Hvør er hatta? Í hasari myndini har?”
“Hvørjari mynd?” Pápi mín snaraði sær eitt sindur á, meðan hann royndi at fylgja mínari staran.
“Tann niðasta. Tann gamla kvinnan í hvíta kimononum.”
Pápi mín legði etingarpinnanar frá sær. Hann hugdi fyrst at myndini síðani at mær.
“Mamma tín.” Røddin hjá honum gjørdist hørð. “Kennur tú ikki tína egnu mammu?”
“Mamma mín. Sært tú, tað er myrkt. Eg síggi hana ikki serliga væl.”
Ongin segði nakað í nøkur sekund, so reistist Kikuko. Hon tók myndina niður av vegginum, kom aftur til borðið og gav mær hana.
“Hon sær nógv eldri út,” segði eg.
“Hatta bleiv tikið, stutt áðrenn hon doyði,” segði pápi mín.
“Tað var myrkrið. Eg sá onki serliga væl.”
Eg hugdi upp og sá, at pápi mín hevði rætt hondina fram. Eg gav honum myndina. Hann hugdi gjølla at henni og rætti hana síðani til Kikuko. Lýðin reistist systir mín enn eina ferð og setti myndina aftur á veggin.
Ein stór grýta stóð enn órørd mitt á borðinum. Tá Kikuko hevði sett seg aftur, toygdi pápi mín seg fram og lyfti lokið. Eitt dampskýggj reis upp úr henni og krúllaðist upp undir lampuna. Hann skumpaði grýtuna eitt sindur móti mær.
“Tú mást vera svangur,” segði hann. Ein síða av andlitinum var fallin í skugga.
“Takk.” Eg rætti hondina við etingarpinnunum fram. Dampurin var skoldandi heitur. “Hvat er hetta?”
“Fiskur.”
“Tað luktar væl.”
Í súpanini vóru fiskabitar, samankrympaðir til bóltar. Eg tók ein úr og flutti hann yvir á skálina hjá mær.
“Fá tær. Her er nokk.”
“Takk.” Eg fekk mær eitt sindur meira og skumpaði síðani grýtuna yvir aftur til pápa mín. Eg hugdi at, meðan hann tók fleiri stykkir upp í sína skál. Síðani hugdu vit báðir at, meðan Kikuko eisini fekk sær.
Pápi mín boygdi høvdið. “Tú mást vera svangur,” segði hann aftur. Hann fekk sær eitt fiskapetti upp í munnin og byrjaði at eta. Síðani valdi eg mær eitt stykki og koyrdi tað í munnin. Tað kendist bleytt, kjøtmikið móti tunguni.
“Smakkar væl,” segði eg. “Hvat er tað?”
“Bara fiskur.”
“Smakkar sera væl.”
Vit ótu í friði øll trý. Fleiri minuttir gingu.
“Meira?”
“Er nokk?”
“Her er nokk til okkum øll.” Pápi mín lyfti lokið og enn einaferð reistist dampurin úr grýtuni. Vit toygdu okkum øll fram at fáa okkum upp í skálina.
“Hygg,” segði eg við pápa mín. “Fá tygum tykkum tann síðsta bitan.”
“Takk fyri.”
Tá máltíðin var av, rembdi pápi mín sær og geispaði nøgdur. “Kikuko,”’ segði hann. “Vinarliga ger eina kannu av te.”
Systir mín hugdi at honum og fór síðani úr rúminum uttan at siga nakað. Pápi mín fór á føtur.
“Lat okkum fara inn í hitt kamarið. Tað er í so heitt her inni.”
Eg reistist og fylgdi honum inn í te-stovuna. Tey stóru skjótuvindeyguni vóru opin, so at eitt lot slapp inn úr urtagarðinum. Í eina løtu sótu vit í friði.
“Pápi,” segði eg at enda.
“Ja?”
“Kikuko segði mær at Watanabe-San tók familju sína við sær.”
Pápi mín hugdi niður og nikkaði. Í nakrar løtur var tað, sum um hann var burturi í tonkum sínum. “Watanabe halgaði seg til sítt arbeiði,” segði hann at enda. “Tað, at fyritøkan fór á húsagang, var ein stórur skelkur fyri hann. Eg eri bangin fyri, at tað kann hava viknað um hansara metingarevni.”
“Tú heldur, at tað sum hann gjørdi – tað var ikki rætt?”
“Ja, sjálvandi. Sært tú øðrvísi uppá tað?”
“Nei, nei, sjálvandi ikki.”
“Tað er annað til enn arbeiði.”
“Ja.”
Vit tagdu aftur. Ljóðið av ongsprettum hoyrdist úr havanum. Eg hugdi út í myrkrið. Brunnurin var ikki at síggja longur..
“Hvat heldur tú, at tú fert at gera nú?” spurdi pápi mín. “Fert tú at vera verandi í Japan í eina tíð?”
“Satt at siga so havi eg ikki hugsað somikið fram.”
“Um tú hevði ynskt at búð her, eg meini her í hesum húsum, so hevði tú verið vælkomin. Altso um tú onki hevur ímóti at búleikast saman við einum gomlum manni.”
“Takk fyri. Eg má hugsa um tað.”
Eg stardi enn eina ferð út í myrkrið.
“Men sjálvandi,” segði pápi mín, “hesi húsini eru so døpur og keðilig nú. Tú flytir óiva skjótt aftur til Amerika.”
“Kanska. Eg veit ikki enn.”
“Tað gert tú nokk.”
Eina løtu tóktist tað, sum um pápi mín sat og eygleiddi hendurnar hjá sær. Síðani hugdi hann upp og suffaði.
“Kikuko verður liðug við lesnaðin komandi vár,” segði hann. “Kanska hon vil koma heim at búgva tá. Hon er ein góð genta.”
“Kanska vil hon tað.”
“Tá verður alt betri.”
“Ja, tað ivist eg ikki í.”
Vit tagdu eitt bil, meðan vit bíðaðu eftir, at Kikuko skuldi koma við tenum.

 

(DH)

Andri Snær í Føroyum við fyrilestri og Bónusyrkingum

mynd frá heimasíðu rithøvundans

Í næstu viku vitjar íslendski rithøvundurin og umhvørvisaktivisturin Andri Snær Magnason í Føroyum.

:

Andri Snær vitjar í Føroyum bæði í samband við árliga fundin hjá norðurlendsku umhvørvisfelagagsskapunum, sum í ár verður hildin í Føroyum, og tí at yrkingasavn hansara, Bónusljóð, kemur út í føroyskari týðing. Bónusljóð er eitt tað mest selda yrkingasavn í søgu Íslands. Yrkingasavnið hevur tilvísingar í ymsar ættir, er skemtingarsamt og samfelagskritiskt.  Sanna Andrasardóttir Dahl hevur týtt, og forlagið Ungu Føroyar gevur út.

Fyrilesturin við heitinum “Um tíð og jøklar” verður í Perluni í Havn hósdagin 31. august, kl. 17.

::

Eftir fyrilesturin verður pallborðskjak um náttúruvernd, tá ið tað snýr seg um orkuútbyggingar og orkupolitikk, og Føroya Náttúruverndarfelag sigur í innbjóðing til fundin:

“Í Føroyum eru vit í løtuni í gongd við stórar orkuútbyggingar, sum fara at hava stóra ávirkan á náttúru og umhvørvi. Samstundis er arbeiðið farið í gongd at smíða nýggja náttúruverndarlóg. Umráðandi er nú at seta spurningin, hvussu tað ber til at sameina grønan orkupolitikk og náttúruvernd?”

“Andri Snær Magnason hevur seinastu árini miðvíst funnist at verandi tránýtslu av íslendsku náttúruni. Í fyrilestrinum ferðast Andri gjøgnum vísindi, yrking, mytologi, politikk og persónligar eygleiðingar og vísir, hvussu støðan í Íslandi kann nýtast til at skilja heimsumfatandi umhvørvisligar trupulleikar.”

:::

Sanna Andrasardóttir Dahl, sum hevur týtt Bónusljóð til føroyskt, hevði í fjør grein í Varðanum um ritverkið hjá Andri Snær Magnasyni við serligum atliti til økokritikk. 

Við loyvi frá rithøvundanum er greinin nú tøk her á blogginum hjá Varðanum:

::::

Gleðigleimur, kærleiksstjørnur og grønvasking – Økokritikkur hjá Andra Snær Magnasyni

Grein eftir Sannu Andrasardóttur Dahl í Varðanum bind 83, hefti 2:

Íslendski rithøvundin, Andri Snær Magnason (f. 1973), hevur seinastu árini rættiliga gjørt vart við seg í íslendska samfelagnum. Hann hevur eitt nú skrivað skaldsøgur, sjónleikir, yrkingar, stuttsøgur og yrkistekstir. Hansara verk eru týdd til nógv mál, sjónleikirnir eru sýndir í nógvum londum, og hann hevur vunnið fleiri virðislønir. Hann stillaði eisini upp til íslendska forsetavalið, ið júst hevur verið. Hjartamálini hjá honum, bæði í bókunum og í tí politiska virkseminum, eru grøn.
Hóast tær tríggjar bøkurnar hjá honum, ið eg her fari at viðgera – ein barnabók, ein framtíðarskaldsøga og ein sonevnd sjálvhjálparbók – tykjast ógvuliga ymiskar, hava tær ein gjøgnumgangandi grønan tráð. Grøni tráðurin er kritikkur av tí modernaða nýtslusamfelagnum, óvikaligu trúnni á tøkni og ránnýtsluni av náttúruni. Kritikkurin í bókunum eftir Andra Snær Magnason er v.ø.o. økokritiskur.

Men hvat er økokritikkur?
Økokritikkur er eitt náttúru- og umhvørviskritiskt sjónarhorn, sum tey seinastu árini er blivið sjónligari í norðurlendskum bókmentahøpi. Økokritikkur er í stuttum bæði ein háttur at skriva kritiskt um náttúru- og umhvørvisviðurskifti í skaldskapi, og ein lesiháttur, sum kann nýtast til at kanna, hvussu skaldskapur lýsir náttúru- og umhvørvisviðurskifti.

Sjálvt hugtakið økokritikkur var fyrstu ferð á prenti í 1978 í ritroyndini ”Literature and Ecology: An experiment in Ecocriticism” eftir William L. Rueckert. Hann sigur soleiðis um ætlan sína:

Specifically I am going to experiment with the application of ecology and ecological concepts to the study of literature, because ecology (as a science, as a discipline, as the basis for a human vision) has the greatest relevance to the present and future of the world we all live in of anything that I have studied in recent years. (William Rueckert, 1996, s. 107)

Hugtakið lá tó síðan í dvala til 1989, tá ið professarin í bókmentum og umhvørvi, Cheryll Glotfelty, mælti til at nýta hugtakið til alt tað fløkta økið, ið higartil var kent undir heitinum gransking í náttúruskriving.

Økokritikkur er granskingin av sambandinum millum bókmentir og tað fysiska umhvørvið. Øko og kritikkur eru úr grikskum, oikos og kritos, og merkir ”húsdómari”.  Oikos er náttúran, okkara hús í breiðasta týdningi, og  kritos er smakkdómari, ið ynskir, at húsið verður hildið í góðum standi.

Økokritikkur flytur fokus frá tí innara til tað ytra, soleiðis at skilja, at tað, sum áður bert var karmur um skaldsligu lýsingina, verður nú flutt frá periferi til sentrum. Økokritikarar spyrja millum annað: Hvussu er náttúran umboðað í hesari sonettuni? Hvønn týdning hevur fysiska umhvørvið fyri søgugongdina í hesari skaldsøguni? Og eru virðini, ið koma til sjóndar í hesum leikinum, sambærilig við vistfrøðiligan vísdóm?

Men sambært Glotfelty hevur samtíðarbókmentagransking verið alt ov lítið tilvitað um umhvørvisspurningin, og lesandi hava víst umhvørvisatlitum lítlan áhuga. Tað er, heldur Glotfelty, sum hevur bókmentagranskingin ikki varnast umhvørviskreppuna. Samtíðarkritikkur fær av grovfíluni fyri at vera ov nalvaskoðandi og veruleikafjarur og fyri ikki at síggja ella viðurkenna trupulleikarnar, ið standa fyri framman. Kent Ryden skrivar soleiðis:

The ecocritical stance reconnects literary study to both the processes and the problems inherent in living on this heavily burdened planet, focusing our attention anew on the ground beneath our feet, on our complex relationship to that ground, and on the implications of our behavior toward that ground; it removes literary scholarship from the realm of rarified word games, from the endlessly self-reflecting hall of mirrors that comprises so much of contemporary criticism and makes it matter in human affairs. (Kent Ryden, 1994, 8)

Økokritikkurin peikar á, hvussu mál og bókmentir kunnu miðla virði, ið hava økologiskan týdning og økja tilvitanina um tær etisku og estetisku tvístøður, ið standast av umhvørviskreppuni.
Økokritikkur er eitt aktuelt evni í samtíðarbókmentunum, men samstundis ein lesiháttur, sum kann nýtast til at hyggja eftir, hvussu bókmentirnar kunnu fyrihalda seg til umhvørvið og náttúruspurningar. Tað gerst alsamt truplari fyri samtíðarrithøvundar at skriva tekstir, ið lovprísa náttúruni, so hvørt sum tilvitanin um umhvørvistrupulleikar gerst meira og meira umfatandi. Tað gerst eisini truplari at skáka sær undan at siga sína hugsan um umhvørvistrupulleikar og fordøma menniskjans livihátt[1], og tí hóskar eitt økokritiskt sjónarhorn væl til samtíðarskaldskap.
Søgufrøðingurin, Lynn White, hevur við greinini ”The Historical Roots of Our Ecologial Crisis” frá 1969 havt stóra ávirkan á økokritikkin. Har lýsir hann, hvussu kristindómurin hevur grundfest eina dualismu millum menniskju og náttúruna, og hvussu kristindómurin hevur insisterað uppá, at tað er guds vilji, at menniskju ovnýta náttúruna til egnan fyrimun. Hendan hugsanin sæst longu í fyrstu Mósubók 1:26 og 28

Og Guð segði: Vær viljum gera menniskjur eftir okkara mynd, okkum líkar, og tær skulu ráða yvir havsins fiskum og yvir himmalsins fuglum og yvir fenaðinum og yvir øllum villdjórunum á jørðini og yvir øllum skriðkyktunum, sum skríða á jørðini! …Verið barnrík og fjølgist og uppfyllið jørðina og leggið hana undir tykkum, og ráðið yvir havsins fiskum og yvir himmalsins fuglum og yvir fenaðinum og yvir øllum villdjórunum, sum rørast á jørðini!

Harafturat heldur White upp á, at

[we] shall continue to have a worsening ecologic crisis until we reject the Christian axiom that nature has no reason for existence save to serve man. (Lynn White, JR, 1969, s. 3-5)

Harold Fromm hevur eisini viðgjørt, hvussu menniskju í vesturheiminum bara óttast náttúruna, tá ið okkurt hendir, sum vit ikki hava tamarhald á, eitt nú jarðskjálvti. Í gomlum døgum høvdu menniskju ikki vald á náttúruni og vendu sær til sín gud at finna ugga. Nútímans tøkni hevur fjalt okkara tilknýti við náttúruna og hevur gjørt tað møguligt fyri okkum at vera líka so sterk sum gudarnir og at seta náttúruna í eitt búr, sum Fromm orðar seg.

Í øllum teimum trimum bókunum eftir Andra Snær, ið her verða viðgjørdar, hava persónarnir sett náttúruna í búr. Teir hava spælt gudar, ið hava vald á náttúruni og hava broytt hana alt eftir, hvussu teir hava kunnað fingið mest burtur úr henni, uttan at skilja, at hetta kann hava lagnutungar fylgjur fyri framtíðina, júst tí teir ikki hava skilt, at alt er knýtt hvørt at øðrum.

 

Dýpdarøkologi

Norski heimspekingurin og umhvørvisslóðarin, Arne Næss, grundaði hugtakið dýpdarøkologi í 1972. Sambært honum er tann siðbundna økologiin ov grunnskygd, tí hon hevur menniskjuna í miðdepli og leggur seg bara eftir at bøta um heimsáskoðanina í ídnaðarsamfelagnum, sum Næss kritiserar fyri at vera utilitariska, materialistiska og nýtsluorienteraða. Hesin umhvørvisóttin, sigur Næss, er einans rótfestur í óttanum um sjálva menniskjuna.
Dýpdarøkologiska rørslan er djúp, tí hon setur spurning við menniskjunnar støðu í verðini, og hvat menniskjan er, og peikar á tørvin á einum paradigmuskifti frá anthroposentriskari hugsan til økosentriska hugsan. Tað er, at menniskjan ikki er í miðdepli, menniskjan hevur ikki hægst virði, og menniskju, náttúra og allar livandi eiga at vera javnskipaðar. Dýpdarøkologiin setur eisini spurnartekin við, hví menniskju síggja so stórt virði í at hava búskaparvøkstur og høga nýtslu. Dýpdarøkologiin er soleiðis kritisk mótvegis ráðandi politiskum sjónarmiðum og stýrandi samfelagsskipanini. Her hómast eitt samband við dystopiusjangruna, tí báðar leggja upp til, at mann ikki skal hava fult álit á teimum, ið stýra og samfelagsskipanina sum heild, men seta spurnartekin við alt. Hesin hugburður er eisini ein týðiligur tráður í øllum ritverki Magnasonar.

 

Blái knøtturin

”Einaferð var tað ein bláur knøttur longst úti í rúmdini.” Við hesum orðum byrjar Søgan um bláa knøttin (1999, fø útg. 2001), og soleiðis fær lesarin at vita, at talan er um eitt ævintýr. Men hóast søgan er órealistisk og fer fram uttan fyri tíð og stað, so er kritikkurin av okkara samtíð eyðsýndur.

Í bókini eru einans børn, vill børn, ið liva í og av náttúruni. Tey liva í samljóði við hvørt annað og við náttúruna. Tey eru altíð glað, og einki ringt kann henda. Men ein ormur kemur sjálvandi í paradísið. Ein vaksin maður, ”rúmdarskrímslið” Gleði-Gleimur, kemur í teirra óspilta heim og broytir alt. Bókin byrjar nevniliga sum ein utopi, men gerst so við og við tað øvuta, ein dystopi.

Við Gleði-Gleimi koma kapitalisma, tøkni, sjálvsøkni, pírni, øvundsjúka, heimsveldisstevna og misnýtsla av náttúru og øðrum menniskum – ja, alt tað, ið dýpdarøkologiin talar ímóti. Gleði-Gleimur er ein sannur handilsmaður og veit júst, hvat skal til fyri at selja seg og síni hugskot. Hann leggur fyri soleiðis:

Eg eri glaði Gleimur, og eg eri tann forvitnisligasti maðurin í heiminum, og eg dugi alt, skal eg siga tykkum, tí eg eri barasta tann forvitnisligasti maðurin, ið hevur SsssSSsssssett sín fót á henda bláa knøtt. (15)

Síðan gevur hann teimum sítt visittkort og sigur:

Tit eru so serliga heppin at vera tikin burturúr at taka ímóti hesum serliga tilboði … Eg ætli at lata tykkara loyndastu dreymar verða veruleiki. (16)

Eftir at Gleði-Gleimur er komin, keða børnini seg, um tey ikki alla tíðina uppliva okkurt stuttligt. Gleði-Gleimur lærir tey at flúgva, men tað riggar bara at flúgva, tá ið sólin er frammi. Gleði-Gleimur smíðar sólina fasta við einum seymi, so tey kunnu flúgva allan sólarringin og ongantíð keða seg. Fyri at børnini skulu sleppa undan at fara í bað, soleiðis at tey kunnu flúgva alla tíðina, ger Gleði-Gleimur teflon úr Fagrafossi, tí sum ein rættur anthroposentrikari skilir hann ikki, at ein fossur kann hava virði í sær sjálvum. Hann sigur

Hygg, hvussu syrgiligt hetta er, børn … Har rennur ein heilur fossur til spillis, ongum til nakra nyttu…Tað er barnslig tíðarspilla at gløða at fossum. (33)

Spurningurin um hvørt stórfyritøkur skulu sleppa at keypa sær jørð, áir og annað og brúka tað, sum teimum lystir, er háaktuellur, eisini í Føroyum, har tað feskasta dømið kanska eru áirnar í Kunoy, ið stórfyritøka hevur keypt. Tá ið onkur mótmælir slíkum, minna mótargumentini hjá fyritøkuni ikki sørt um tey hjá Gleði-Gleimi.
Gleði-Gleimur eyðmýkir børnini við at kalla tey lítil og óvitandi og sigur, at tey síggja alt á so einfaldan hátt. Tá ið eitt barn spyr hann áhugaverda spurningin, um tað veruliga ber til at eiga eitt land, so svarar hann:

Ja, tit eiga landið, har firvaldarnir búgva, og tí kunnu tit gera tað, sum tit vilja við firvaldarnar. Og um hini vilja síggja firvaldarnar flúgva yvir sítt land, so mugu tey gjalda fyri tað, tí at tit eiga firvaldarnar. 68)

Barnið spyr so, hvør man eiga sólina, og Gleði-Gleimur svarar:

Sjálvandi eiga tit sólina, hugskotið um at negla naglan í sólina kom fram her, og um hini vilja fáa sólina nakrar dagar um árið, mugu tey gjalda fyri hana. (68-69)

Tá sólin er smíðað føst, broytist lívið hinumegin, og børnini á skuggasíðuni hava nú altíð myrkur og eru svong og fátøk. Gleði-Gleimur skjýtur upp at bjarga teimum:

Hjálpast vit øll at og senda børnunum í myrkrinum mat og teppi og skógvar, so bjarga vit lívi teirra, men hava kortini naglan í sólini. So verða øll glað! (72)

Eitt barn spyr, hvat fer at henda, tá ið maturin er uppi. “So bjarga vit teimum aftur og aftur og aftur…” Hetta minnir ikki sørt um neyðhjálparpolitikkin hjá vesturheiminum. Og Andri Snær Magnason er líka víðgongdur í sínum kritiki sum dýpdarøkologiin. Tað er ikki nóg mikið við løtuloysnum, men grundleggjandi broytingar mugu til. Heimurin má síggjast sum ein økoskipan.

Børnini verða meira og meira sjálvsøkin, ráðarík og ónøgd, og fyri at søgan skal enda væl, er tað  ikki nóg mikið, at børnini sigra á Gleði-Gleimi.  Tey eru noydd at hyggja inneftir og endurskoða, hvussu tey hugsa og liva, fyri at finna aftur til har, sum tey vóru, áðrenn tann vaksni kom á teirra óspilta knøtt. Bókin er eitt ágangandi verk, ið millum annað setur spurnartekin við, hvat tað er fyri vistfrøðiligur vísdómur, ið ræður á knøttinum, og hvat tað er fyri framtíð, ið borgarar vilja byggja, og um tað ikki man vera tíð upp á at taka naglan úr sólini.

 

LoveStarstáturin

LoveStar (2002) er ein framtíðarskaldsøga. Nógvur líkskapur er millum LoveStar og barnabókina, og LoveStar kann lesast sum eitt slag av framhaldi av Søguni um bláa knøttin. Nú er staðsetingin tó ikki á einum bláum knøtti langt úti í rúmdini, men í einum modernaðum Íslandi við mongum vísindafólkum.

Framtíðarsjangran er bygd upp um samspælið millum fremmandagerð og sannkenning, og soleiðis er eisini í LoveStar. Mótsett utopiskum frásagnum, ið snúgva seg um tað góða og rættvísa samfelagið, lýsir framtíðarskaldsøgan ofta eitt vandamikið framtíðarsamfelag, og tí er hon oftast dystopisk.  Dómadagstemað er eitt nógv nýtt tema í framtíðarskaldskapi, og heimsins undirgangur, ella apokalypsa, er eisini sterkasti metaforurin í nógvari umhvørvisskriving.

Í LoveStar verður lesarin kastaður inn í ein yvirmodernaðan heim, har mangt, sum áður var óhugsandi, nú er ein sjálvfylgja. Heimurin er farin at bera seg løgið at. París verður álopin av vilstum fuglum, og í Chicago hava býflugir tikið ræðið á býnum. Loftrúmið er ovfylt við menniskjagjørdum bylgjum og signalum, ið hava ørkymlað tey innbygdu evnini hjá fuglum og flugum at finna rætta kós. Fólk óttast, at bylgjurnar eru sjúkuelvandi, og í hesum sambandi trínur høvuðspersónurin, Ørvar, á pall.

Men Ørvar er klovin. Hann byrjar sum fuglagranskari og vil við sínari gransking arbeiða fyri at fáa ein betri heim, men hann vil eisini sleppa at granska fyri ein og hvønn prís og seta øll síni øru hugskot í verk uttan at hugsa um, hvørjar óbøtiligar avleiðingar hetta kann fáa fyri onnur og fyri framtíðina. Frásøgufólkið skilir ímillum persónsmenskurnar við at kalla hann fyri Ørvar, tá ið hann arbeiðir við skilagóðum hugskotum, og LoveStar, tá ið hann er hersettur av ørum hugskotum.

LoveStar letur eina stóra stuttleikalund byggja í Øxnadali í Norðuríslandi. Lundin skal vera karmur um lív og deyða. Hann finnur uppá fyritøkuna inLOVE, ið roknar út, hvør er einasti eini kærleikin hjá øllum menniskjum í heiminum. Eisini finnur hann uppá fyritøkuna LoveDeath, ið sendir deyð fólk út í rúmdina sum stjørnur. Soleiðis sleppa tey deyðu undan at rotna í slavnu og myrku moldini.

LoveStar ræður ikki einans í sínari leikalund, men umskipar alt samfelagið og allan heimin til sína leikalund. Alt samfelagið verður ruggað í svøvn, fólk arbeiða og keypa og arbeiða og keypa og eru  í byrjanini nøgd. Lyklaorðið er nýtsla. Alt er nevniliga til sølu í LoveStarsamfelagnum: kærleiki, deyði, eyka eintøk av børnum og gudstrúgv. Alt er til sølu, men alt er eisini falskt og pallsett. Alt í samfelagnum er lagað eftir marknaðinum og ferðavinnuni, og náttúran verður lagað eftir hesum. Tí er náttúran  økonomisk, praktisk og atkomulig, hon hevur einki virði í sjálvari sær, men verður einans mett út frá, hvat fáast kann burtur úr henni.

LoveStar eigur eisini eitt stórt aluminiumsvirki, nevnt LoveAl. Navnið kann ikki annað enn kveikja hugasamband til risavirkið Alcoa, ið virkar í Íslandi. Fyri ikki at fáa mótstøðufólk og fyri at fáa fleiri ferðafólk at vitja LoveAl – ið so sanniliga eisini er eitt prik til ferðavinnuídnaðin – so fær LoveStar arbeiðsfólk til at renna fyri at framleiða orku og letur soleiðis, sum um aluminiumsvirkið koyrir við burðardyggari orku. Hetta verður kallað greenwashing:

Seriously! The outside world is impressed that the factory’s man-powered, otherwise all these people wouldn’t come to see us, which is why we’re made to run. But those aren’t real windmills, they’re fans! […] We’re producing wind for the old people on the buses who have paid for gales. They expect wind, so they get wind. (80)

LoveStar og Gleði-Gleimur hava nógv felags eyðkenni. Teir kunnu báðir síggjast sum súmbol upp á eina skipan, ið fyri ein og hvønn prís ynskir at hava vald yvir øllum livandi – menniskjum, djórum og náttúru. Gleði-Gleimur vil vera kongur á bláa knøttinum. LoveStar setur seg í eina gudastøðu, haðani hann ræður øllum í heiminum. Teir eru báðir í byrjanini dreymauppfyllingarmenn, ið tvíhalda um, at heimsins eydna goymir seg í materiellum lutum. Aftur fyri eydnuna krevja teir móttakarans vilja og sjálvstøðugu tankar – í besta dystopiska stíli – og harvið megna teir at venda fólki burtur frá tí nátúrliga lívinum, tey upprunaliga livdu. Teir eru báðir góð dømi um tað, sum dýpdarøkologar kalla anthroposentrisk og egosentrisk hugsan.

 

Dreymalandið

Í síðstu bók Andra Snær Magnasonar Draumalandið – sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð (2006) (enska útgávan Dreamland. A Self-Help Manual for a Frightened Nation kom út í 2008) hevur hann flutt seg frá fiktiónini til yrkisbókmentir. Nú eru trupulleikarnir ikki fluttir á ein bláan utopiskan knøtt ella til ein fjarskotnan og ræðandi skaldsligan framtíðarheim. Teir eru beint her og nú, í samtíðarveruleikanum.

Bókin hevur eitt greitt endamál. Hon snýr seg um umhvørvistrupulleikar í Íslandi og aðrastaðni og er rættuliga lærandi. Andri Snær Magnason teknar eina ræðumynd av framtíðarsamfelagnum, soleiðis sum tað væntandi fer at verða, um fólkið ikki broytir núverandi kós. Antagonistarnir, ið áður vóru kongar (Gleði-Gleimur) ella gudar (LoveStar), eru nú tey ráðandi, politikarar, journalistar og aluminiumvirkiseigarar. Hesi hava ein leiklut í samfelagnum, sum minnir um tann, ið Gleði-Gleimur hevur á bláa knøttinum og LoveStar í LoveStarsamfelagnum.

Síðst í Draumalandið avdúkar Andri Snær Magnason, hví hann skrivar bókina:

I am writing this book because I fear the world will start to dissociate Iceland from the people that live there – Iceland as a symbol of beauty, the Icelanders as a symbol of what threatens beauty and fears it and does not understand it. (278)

Her sæst, at temað er tætt knýtt at temanum í teimum báðu fyrru bókunum, tí tað eisini snýr seg um, hvussu menniskjan er ein hóttan ímóti náttúruni. Andri Snær hevur eisini skrivað í einari viðtalu um bókina og filmatiseringina, at um hon røkkur út til og rørir við

…some of the folks that have up until now allowed themselves the luxury of being apolitical and cynical – if it lights a spark within them that turns them away from being this neutral mass – then we’ve accomplished something. (Haukur S. Magnússon, 2009, 3)

Í aðrari viðtalu hevur Andri Snær sagt, at hann skrivaði bókina, tí hann gjørdist ørkymlaður, vreiður og stúrin, eftir at hava ferðast runt í Íslandi og sæð alla oyðingina, ið aluminiumsverkini høvdu elvt til (Þorsteinn Hilmarsson, 2006, 1). Bókin fekk ovurstóra umtalu – bæði innan- og uttanlands. Onkur hevur eisini verið við, at hetta er ein av árinamiklastu bókum, ið hevur verið skrivað í Íslandi. (Magnús Þór Snæbjörnsson, 2007, 465)

Undirheitið vísir á, at bókin er ein sjálvhjálparbók. Hetta tekstslagið er sera væl umtókt í okkara samtíð og snýr seg ofta um, hvussu tann einstaki kann fáa eitt meira harmoniskt og eydnusamt lív.  Men Andri Snær skrivar ikki bara til tann einstaka, men til alla ta óttafullu tjóðina. Í bókini verður ferð eftir ferð komið inn á, hvussu Ísland er endað í einari óndari ringrás av  vánaligum valum, tí fólkið er so óttafult um framtíðina. Bókin byrjar við formæli eftir Björk, har hon skrivar, at íslendska fólkið gjørdist ørkymlað, eftir at politikarar høvdu selt íslendsku náttúruna til stórar ídnaðarfyritøkur at framleiða orku úr. Síðan skrivar hon:

”We didn’t get a chance to defend ourselves. Or our nature. We couldn’t put into words our fury over the injustice of this. Andri did.” (6)

Bókin er býtt í tríggjar partar. Fyrsti partur ”The search for reality” fer fram heima í Íslandi, og er um virðini í landinum og um maktina, sum hugskot kann liggja í hugskotum. ”It was the same whatever problem got solved: man could not relax, every solution called for something higher to aim for (17) og víðari ”Sometimes it´s just as if the world is gripped by mania (19). Hetta kundi eins væl verið sagt um Gleði-Gleim ella Ørvar.

Annar partur ”Terror Allert” fer fram úti í heimi og snýr seg um, hvussu tað at vera óttafullur um framtíðina forðar fyri at leggja skilagóðar og burðardyggar framtíðarætlanir. Millum annað verður Jamaica tikið sum dømi, og hugt verður at teimum ovurstóru trupulleikum, sum teirra aluminiums- og bauxiteídnaður hevur elvt til. Í síðsta parti ”Terawatts to Kingdome Come” eru vit aftur í Íslandi. Tungídnaðurin í Íslandi verður lýstur, og funnist verður hvassliga at honum.

Bókin lýsir eitt samfelag, ið stendur við eitt vegamót. Skal óspilta náttúran varðveitast, ella hvussu langt er ráðiligt at fara fyri at útvinna meira og meira orku? Hvussu nógv meira orka er neyðug og hví? Hendan tvístøðan minnir ikki sørt um hana, sum høvuðspersónurin í LoveStar stendur í. Fólk vilja granska og útvinna fyri at fáa eitt betri samfelag, men hvussu langt kunnu og skulu vit fara, áðrenn vit eru farin ov langt og hava gjørt samfelagið til eitt verri stað?

Jú longri vit koma inn í bókina, jú meira umskapast hon til eina dystopiska frásøgn um altjóða stórfyritøkur, ið gera seg inn á náttúruna og smásamfeløg. Vit fáa at vita, hvussu politikararnir fjala hesar upplýsingar fyri borgarunum, og politikarar og miðlar verða kritiseraðir fyri at fóðra fólk við ræðusøgum um vaksandi arbeiðsloysi og minkandi íbúgvatøl í íslendsku bygdunum og fyri at billa íslendingum inn, at tungídnaður er einasti útvegur. Sambært Andra Snær Magnasyni  endurtekur íslendski forsetisráðharrin altíð setningin  “Those who fear plans of this kind are ‘against the future’” (245). Aftur her er lætt at bera saman við føroyska samfelagið. Eitt nú, hvussu kjakið um havnarútbyggingina í Havn hevur verið. Vit bíða kanska enn eftir einum føroyskum Andra Snær, ið fer at taka tílíkar umhvørvistrupulleikar upp til umrøðu.

Andri Snær kallar íslendska búskapin fyri ein ”a heroin economy” (270), og hann torir at seta spurnartekin við búskaparvøkstur, løtuvinning og framtíðina. Hann vísir eisini á støð í Íslandi, ið áttu at verið varðveitt, men eru týnd fyri altíð, tí, sum hann skrivar

[w]ithin this technocratic ideology there seems to be not a single thing in Iceland that possesses a uniqueness or beauty that is worth preserving. (175)

Gleði-Gleimur sá heldur ikki virðið og vakurleikan í Fagrafossi og kláraði ikki at síggja, at ein á fór til spillis, sum hann kallaði tað. LoveStar kláraði heldur ikki at lata tann stóra vakra dalin, Øxnadal, vera í friði, men umskapaði hann til eina stuttleikalund – serliga ætlað ferðafólki.

 

Orð til endans

Sum vit her hava sæð, so snúgva hesar tríggjar bøkurnar seg um sama grundleggjandi trupulleika. Allar lýsa samfeløg, ið eru vorðin avskeplað, tí nøkur menniskju ikki hava kent sær hógv, men hava verið hugmóðig og hava ránnýtt náttúruna og/ella onnur menniskju til egnan fyrimun, fyri løtuvinning, ið vísir seg at hava lagnutungar avleiðingar. Fyri hvørja bók nærkast veruleikin meira og meira, og kritikkurin gerst støðugt harðari og meira ágangandi.

Hóast hesar tríggjar bøkur eftir Andra Snær Magnason eru í so ymsum sjangrum, so kunnu allar flokkast undir økokritikk. Tað er áhugavert, at allar sjangrurnar, sum Magnason brúkar, í stóran mun hava eina didaktiska siðvenju. Men, sum økokritikarar vísa á, verður tað alsamt truplari fyri samtíðarrithøvundar bara at lovprísa náttúruni uttan at peika á umhvørvisvandamál. Sambært Glotfelty hava øll økokritisk verk eina felags tileggjan: ta órógvandi tilvitanina um, at vit eru í einari tíð, har avleiðingarnar av menniskjans gerðum oyðileggja jørðina. Og at broyta vit ikki kós nú, bíðar okkum ein alheimsvanlukka, tí vit beina fyri nógvum vakurleika og oyða náttúru, djóra- og plantusløg og harvið okkum sjálv. Skálkarnir í bókum Andra Snær seta – við orðum Fromms – náttúruna í búr, og allar tríggjar bøkurnar viðgera leið menniskjans ímóti apokalypsum undirgangi. Boðskapurin er tann sami sum tann hjá dýpdarøkologunum: Menniskjan skal flyta seg frá at vera egosentrisk til at vera økosentrisk ella skifta anthroposentriska hugsan út við økosentriska hugsan. Annars er jørðini ikki lív lagað.

 

Keldulisti:

Fromm, Harold “From Transcendence to Obsolescence: A Route Map”, The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, red. Cheryll Glotfelty og Harold Fromm, Athens og London: The University of Georgia Press, 1996

Garrard, Greg Ecocriticism, London og New York: Routledge, 2007 (2004)

Glotfelty, Cheryll ”Introduction: Literary Studies in an Age of Environmental Crisis”, The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, red. Cheryll Glotfelty og Harold Fromm, Athen og London: The University of Georgia Press, 1996

Glotfelty, Cheryll “What is Ecocriticism?”, http://www.asle.org/wp-content/uploads/ASLE_Primer_DefiningEcocrit.pdf. Tikið niður 06.10.2016.

Hilmarsson, Þorsteinn “Andri Snær kynnti Draumalandið í heimsókn hjá Landsvirkjun”,  http://www.landsvirkjun.is/frettir/frettasafn/nr/346 . Tikið niður 06.10.2016.

Howarth, William “Some Principles of Ecocriticism”, The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, red. Cheryll Glotfelty og Harold Fromm, Athen og London: The University of Georgia Press, 1996

Magnússon, Haukur S. “Don’t Thank Icelanders For Iceland”, Grapevine, 08.05.2009. http://grapevine.is/Features/ReadArticle/Feature-Dreamland. Tikið niður 06.10.2016.

Murphy, Patrick D. Farther Afield in the Study of Nature-Oriented Literature, Charlottesville og London: University Press of Virginia, 2000

Naess, Arne “The Deep Ecological Movement”, Deep Ecology for the 21st Century, red. George Sessions, Boston & London: Shambhala, 1995

Rueckert, William “Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism”, The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, red. Cheryll Glotfelty og Harold Fromm, Athen og London: The University of Georgia Press, 1996

Ryden, Kent, “What is Ecocriticism”, http://www.asle.org/wp-content/uploads/ASLE_Primer_DefiningEcocrit.pdf. Tikið niður 06.10.2016.

Snæbjörnsson, Magnús Þór “Er Draumalandið sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð?”, Skírnir, haust 2007

White, Lynn Jr ”The Historical Roots of Our Ecological Crisis,” JASA 21, juni 1969. http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1969/JASA6-69White.html. Tikið niður 06.10.2016.

 

Gamli maðurin og konan

 

Vit vóru so heppin at fáa eina yrking eftir Ebbu Hentze at seta í Varðan bind 84, hefti 1, sum júst er komin út.

 

“Tú ræðist grálýsið” eitur yrkingin, og hon endar við orðunum:

::

og gamli maðurin
sum hálar kúvingalínuna inn
eitt høvd fyri
annað eftir

::

Í Varðanum bind 83, hefti 1, sum kom út í fjør vár, hevði Sólrún Michelsen eina týðing eftir amerikanska rithøvundin, Sylviu Plath.

Yrkingin eitur Spegil og endar við reglunum:

::

Hvønn morgun er tað andlit hennara, sum loysir myrkrið av.
Í mær hevur hon druknað eina unga gentu, og í mær reisist
Ein gomul kona móti henni dag um dag sum ein ræðuligur fiskur.

::

Mær dámar, at hesar yrkingarnar tosa saman úr hvør sínari várútgávu av Varðanum.
Og eg eri takksom fyri, at Sólrún Michelsen sendi mær týðingina, og Turið Sigurðardóttir, sum í sínari tíð fekk yrkingina frá Ebbu Hentze, gav okkum høvi at seta hana í Varðan.

Til ber at tekna seg sum lim í Varðanum her: http://www.mentanarrit.fo/?page_id=48

Vilt tú skriva í Varðan í ár?

Gott nýggjár og takk fyri tað farna! Jólini vara ongantíð til páskir, men viðhvørt varir eitt ár í 13 mánaðir. Tað gjørdi 2016 í øllum førum hjá undirritaðu. Men nú eru seinastu próvtøkuuppgávurnar latnar inn, og seinastu Varðasamsýningarnar fyri 2016 farnar avstað. So nú kennist tað, sum eg kann seta hol á 2017.

 

Fyrsta freist er fyrsta mars

Nú fer fyrireikingin av ársins Varðum veruliga í gongd, og eg kann boða frá, at mentanarritið kemur út tvær ferðir í ár. Freistin til várútgávuna er longu 1. mars, og tit eru vælkomin at senda tilfar inn til ritstjóran: dorit@grein.fo

Vit hava longu fingið nógvar spennandi tekstir, og vit vita eisini um fleiri áhugaverd hugskot, sum eru ávegis, men vit taka fegin ímóti meira tilfari. Bert tú okkurt á brósti, sum tú kundi hugsa tær at felt á blað? Liggja yrkingar ella stuttsøgur í onkrari telduskuffu hjá tær? Er okkurt minnisbrot ella søguligt afturlit, sum tú kundi ríka samtíðina við? Kundi tú hugsað tær at ummælt onkra mentanarvøru? Skriva til mín, so kunnu vit finna út av, nær og hvussu Varðin kann vera tín pallur.

Takk fyri 2016

Ársskiftið – eisini tað sum rakar ein mánað ov seint – er merkt av bæði afturliti og framliti. Og tí vil eg nýta hetta høvið at takka teimum 45 rithøvundunum, fimtan myndlistafólkunum og sjey týðarunum, sum fyltu síðurnar í Varðanum í fjør við áhugaverdum, hugvekjandi og fjølbroyttum tilfari. Uttan tykkum, eingir Varðar. Og uttan so dygdargott tilfar, sum tit ríkaðu Varðan við í fjør, so hevði eg ikki verið so stolt og glað fyri mentanarritið, sum eg eri. Takk fyri yrkingarnar, takk fyri stuttsøgurnar, takk fyri prátini, takk fyri greinar, hugleiðingar, heiðursrit, listaverk og ummæli. Tað er veruliga við eyðmýkt, at eg samskipi eini verkætlan, ið so nógv dugnalig fólk vilja taka lut í.

 

Ritstjórn og skrá

Onkur spurdi meg, hví eg ikki skrivaði inngang í Varðanum. Eg umhugsaði at gera tað í fjør, men slerdi av, tí tað ikki hevur verið siðvenja í Varðanum tey allar flestu árini í søgu ritsins. Men kanska var tað ein skeiv avgerð, tí sjálvandi er Varðin ikki ein tilvildarlig samanseting av tí, sum fólk so hissini senda inn til ritstjórnina. Sjálvandi liggja nakrir ritstjórnarligir tankar í hvørjari útgávu. Dygdin í Varðanum er fyrst og fremst knýtt at teimum dugnaligu rithøvundum, sum hava skrivað. Tað kemur nógv tilfar inn, og ikki alt sleppur við. Sumt er ikki búgvið til útgávu, men vælskrivað og áhugavert tilfar kann eisini verða útsett, tí tað onkursvegna ikki verður mett at hóska til heildina.

Varðin var í sínum uppruna ætlaður at vera tjóðarbyggjandi, og mentanarritið hevur í gjøgnum tíðina spegla ymiskar politiskar og mentanarpolitiskar hugsjónir. Nógv er hent hesi skjótt 100 árini, ritið er komið út, men Varðin er framvegis einasta føroyska mentanarritið, sum bæði hevur skaldskap og yrkistekstir, og bæði viðger samtíðar list og siðsøguligan arv. Men uppgávan er ein onnur, enn hon var, tá fyrstu Varðarnir vóru skrivaðir, avbjóðingarnar fyri føroyska málið og føroyska samfelagið eru nakrar aðrar, og mentanarliga ríkidømi og fjølbroytni eitt annað. Hetta eigur Varðin at spegla. Ritstjórnarliga verður tað gjørt í einum opinleika mótvegis tí, sum rørir seg í samfelagnum og tí, sum kemur inn til Varðan.

Ein ávís dygd verður sjálvandi kravd, og ymisk tema og ymisk rák kunnu verða drigin fram í teimum einstøku Varðunum, men sum ritstjóri havi eg ikki nakra ávísa bókmentaliga ella listaliga skrá, sum Varðin verður stýrdur eftir, skilt á tann hátt, at eg t.d. ikki ætli bara at hava abstrakta list ella bara modernistiskar tekstir við í mentanarritinum.

Ætlanin er tó, at Varðin skal hava sín egna samleika. Útsjóndin skal vera til at kenna aftur, og innihaldið skal hava ein fastan karm. Í hvørjum Varða skulu (í minsta lagi) vera: ein samrøða við mentafólk, eitt heiðursrit til persón ella stovn, ein bókmentalig grein, eitt listaligt úrval, ein siðsøgulig grein, ein brellbiti úr komandi ella nýggjari bókaútgávu umframt yrkingar, stuttsøgur og ummæli. Upprunað føroyskt tilfar skal fylla mest í Varðanum, men Varðin má ikki vera ov innfjarur, og  pláss skal eisini vera fyri týðingum.

Tað er ringt at taka dagar ímillum, tí eg var sera fegin um alt, sum fór í Varðan í fjør. Men skal eg afturlítandi draga okkurt fram, so sita yrkingarnar eftir Vónbjørt Vang og Lív Mariu Róadóttir Jæger eftir sum serlig lesiupplivilsi, grindaúrvalið hjá Solveig Hanusardóttir Olsen var týdningarmikið at fáa í Varðan, og tað var ein frægd at vit kundu fevna so vítt, at Bjarni Arge skrivaði um føroyska miðlalandslagið, Sanna Andrasardóttir Dahl um økokritikk, og Óli Jacobsen um gamla M.C. Restorff. Tey 13 fólkini sum skrivaðu ummæli í Varðanum í fjør gjørdu eisini eitt týdningarmikið íkast.

Í seinasta Varða helt eg tað vera stuttligt, at seta tríggjar frásagnir saman og kalla tær allar ferðafrásagnir. Tekstirnir eftir Guðrið Poulsen, Gunnar Hoydal og Sámal Jákup Petersen vístu í sínum ymiskleika, hvat tekstur og frásøgn kann, og ikki minst, hvussu vit síggja og uppliva heimin. Guðrið skrivar næstan kropsligt, ferðin er eitt taktilt upplivilsi, Gunnar upplivir nú’ið ígjøgnum tað, sum áður er skrivað, og talan verður tí um eina djúpa hugans ferð, og so er tað Sámal Jákup, sum lýsir eina skipsferð ígjøgnum ein praktiskan veruleika, har tað er skip, manning og logbók, sum seta skránna. Hvør í sær eru greinarnar áhugaverdar, men settar saman fáa tær eina eyka dimensión.

Millum týddu íkastini í fjør var eg serliga glað fyri spildurnýggju stuttsøgurnar. Turið Sigurðardóttir hevði týtt “Flóttarnir í baðirúminum” eftir Jóhann Þórsson úr Íslandi, og Sámal Soll hevði týtt “iHolið” eftir írska Julian Gough. At vit so fingu loyvi at seta Minecraft endayrkingina eftir sama rithøvund í Varðan gjørdi tað ikki verri. Og so kunnu tað vera meira tilvildarlig hugskot, sum tað hava tveir Varðar, sum týðuliga hoyra til tvær ymiskar árstíðir. Tað royndi eg í fjør, og kanska onkur lesari hevur merkt árstíðina í øðrum enn teimum báðu frálíku permumyndunum, sum Ingi Joensen hevur gjørt úr listaverkum eftir Hansinu Iversen og Marius Olsen.

 

Ein serlig tøkk til nevnd og lýsarar

Nú eg hyggi aftur á fyrsta árið sum ritstjóri í Varðanum, vil eg eisini senda eina serliga tøkk til nevndina í Varðanum, Zakarias Wang, Óla Jacobsen, Jon Hestoy og Rólant Dam (varalimur). Takk fyri gott samstarv, takk fyri tað álit, tit hava víst mær, og ta hjálp, tit altíð eru til reiðar at veita mær.

Og so fari eg at senda eina heilt serliga tøkk til teir lýsarar, sum stuðlaðu Varðanum í fjør. Uttan tykkum, hevði tað ikki borið til at biðið so nógv fólk skrivað í Varðan, uttan tykkara stuðul hevði tað í øllum førum ikki borið til at samsýnt okkara rithøvundum. Tí eri eg hesum lýsarum sera, sera takksom: Norðurlandahúsið, Sprotin, , JFK, Rit & Rák, Føroya Prent, Christian í Grótinum, Føroya Fólkaháskúli,  Mentanarhúsið í Fuglafirði, H.N. Jacobsen Bókahandil, Býarbókasavnið í Havn, Klaksvíkar bókasavn og Ungu Føroyar. Takk fyri stuðulin! Eisini ein tøkk til Mentanargrunnin fyri stuðul.

Og so tann størsta tøkkin: Til limir Varðans og til tykkum, sum keypa hann. Takk fyri!

 

Hesi skrivaðu í Varðanum í fjør

Samrøðurnar í fjør vóru við Marjun Syderbø Kjelnæs og Sakaris Stórá. Vit takka fyri munnligu orðini frá teimum. Permumyndirnar áttu Hansina Iversen og Marius Olsen, og í Varðanum var annars list eftir Frederik Theodor Kloss, Sámal Joensen-Mikines, Fridu Zachariassen, Zacharias Heinesen, Thomas Arge, Jógvan Svarrason Biskupstø, Pernille Kløveddal Helweg, Hans Paula Olsen, Edward Fuglø, Tórodd Poulsen, Heiðrik á Heygum, Hansinu Iversen, Oskar Schlemmer og Guðrið Poulsen.

Tey, sum góvu tekstir út í Varðanum í fjør, vóru: Sólrún Michelsen, Hanus Kamban, Marna Jacobsen, Sylvia Plath, Katrin Reinert, Jóhann Þórsson, Dorit Hansen, Tóroddur Poulsen, Turid Thomsen, Agnar Artúvertin, Bjarni Arge, Firouz Gaini, Malan Poulsen, Vónbjørt Vang, Solveig Hanusardóttir Olsen, Knút Háberg Eysturstein, K.E. Løgstrup, Kristinbjørg Høgnesen, Óli Jacobsen, René Hjelm, Símun Absalonsen, Lydia Didriksen, Eyð Berhamar Jacobsen, Torbjørn Jacobsen, Ylva Eggehorn, Lív Maria Róadóttir Jæger, Kim Simonsen, Ragnar Sigrunarson, Birgir Kruse, Martina L. Huhtamäki, Sanna Andrassardóttir Dahl, Guðrið Poulsen, Jóanes Nielsen, Gunnar Hoydal, Sámal Jákup Petersen, Julian Gough, Turið Sigurðardóttir, Jóhan Martin Christiansen, Jóan Pauli Joensen, Jústinus Leivsson Eidesgaard, Eyðun Klakstein, Silja Aldudóttir, Jónheðin Herason Tróndheim, Erhard Jacobsen og Heidi Lindenskov Róadóttir.

Týðarar vóru: Sólrún Michelsen, Turið Sigurðardóttir, Eilif Samuelsen, Hanna Jensen, Kári Purkhús, Rúna á Rógvi, Sámal Soll og Nicolina Dahl.

Verður tú við í 2017?

Dorit Hansen, ritstjóri

dorit@grein.fo

 

Og akkerið lá eftir – um flótandi ungdóm og innlatingarfreist

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Nú er feriutíð, og nógv okkara sleppa bindingum til heim og arbeiði eina lítla løtu. Gerandisstríðið verður lagt til síðis, og tíðin kennist meira flótandi. Í nakrar dagar.

Men áðrenn vit vita av, eru vit aftur í vanliga sjagginum, og 1. september er seinasta freist at lata tekstir inn til Varðan, sum kemur út mánðarskiftið oktober/november.

Tað hevur verið hugaligt, at bæði lesandi og skrivandi hava víst Varðanum ans, og ritstjórin kann ikki annað enn gleðast um, at Varðin í vár longu er útseldur.

Nakrir tekstir eru longu komnir inn til heystútgávuna, og vónandi senda enn fleiri tekstir inn til dorit@grein.fo

::

Í fyrra Varðanum í ár hevði Firouz Gaini eina grein um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Undir heitinum At fara burtur fyri at sleppa heim viðger hann nýggja ungdómskanning í ljósinum av ástøði um flótandi modernitet.

Sambært polska sosiologinum  Zygmunt Bauman er nútíðarsamfelagið eyðmerkt av støðugum broytingum og nærum markleysum flytføri. Í staðin fyri at tosa um røtur brúkar Bauman myndina av einum akkerið, tí akkerið kann hálast upp og kastast útaftur. Tú kvettir ikki akkerið tá tú skalt víðari; tú tekur tað bara við tær.

::

Saman við Ester Áarskarð hevur Firouz Gaini gjørt 40 einstaklingasamrøður við næmingar úr tveimum áttanda flokkum, einum í høvuðsstaðnum og einum í Eysturoynni. Og niðurstøðan tykist vera, at føroyski ungdómurin ikki er bangin fyri at flyta seg, men samstundis er sterkt knýttur at heimstaðnum.

Flestu næmingarnir rokna við at flyta uttanlands, í minsta lagi í eitt avmarkað tíðarskeið í framtíðini, men tey ætla eisini at koma aftur til heimbýin – ella nærindis heimbýin – tá tey verða vaksin og skulu festa búgv. Sum ein av teimum ungu sigur:

“Eg elski søgu og sovorði…so eg rokni við at eg fari at ferðast ordiliga nógv. Eg ætli mær at læra so nógv, ella innan eg blívi 30 havi eg so nógvar ætlanir um at ferðast so nógv, sum eg kann…og síðan komi eg aftur til Føroyar…kanska eg flyti heim tí at tað er tryggari her enn at vera aðrastaðni…um eg fái børn og sovorði…”

::

Vanligastu frágreiðingar fyri at flyta burtur eru knýttar at útbúgving og arbeiði, men einhvør kann hava sínar persónligu orsøkir til at flyta burtur frá tí heimliga og kenda eina tíð. Tað gongur tó aftur, at hóast tey verða burtur í mong ár, so ætla tey ungu sær heimafur. Sum Firouz Gaini skrivar um eina gentu í Havn:

“Óansæð um hon fer at lesa og arbeiða í Danmark í nógv ár, so er Jenny vís í, at hon aftaná fer at flyta heimaftur til Føroya. Tað er hennara mál. Hon veit at tað er eitt lítið pláss, sum ikki hevur alt av øllum, men eftirsum hon vaks upp við hesum umstøðunum og veit akkurát hvat tað inniber, so kann hon saktans ímynda sær eitt gott lív her.”

::

Niðurstøðan hjá Firouz Gaini er tí, at myndin av flótandi modernitetinum møguliga undirmetir lokala samleikan og mentanarliga treystleikan. Kanningin bendir í øllum førum á,  at ikki øll ungfólk ræðast tað at vera ‘bundin’ at heiminum hjá sær, eins og Bauman annars hevur hug at hevda.

“Sum vit hava sæð í hesum teksti, so ynskja tey flestu ungu í Føroyum ikki at flyta fyri at rýma, men at flyta fyri at koma heimaftur. Á hendan hátt kann ferðingar-ringrásin tulkast sum ein natúrligur partur av samanhanginum og framhaldinum í samfelagnum. Vit hava sæð, at ungir føroyingar hámeta sítt frælsi at flyta – at sjálvir velja hvar teir skulu búgva – men samstundis eisini, at teir varliga og tilvitað tryggja seg ímóti at missa tilknýtið til familjuna og heimið.”

::

Varðin fer at ynskja okkum øllum eina góða, flótandi feriu. Og teimum, sum eftir frítíðina fara at leita sær uttanlands at búgva, ynskja vit góða ferð og eitt mennandi uppihald. Taka tit akkerið við, ella lata tit tað liggja eftir her hjá okkum, ja, tað er tykkara frælsi og tykkara ábyrgd.

Í meðan fara vit at byggja varðar.

Varðar, sum peika bæði aftur og fram.

Næsta innlatingarfreist  er 1. september.

::

(Myndin hjá Thomas Arge er í úrvalinum “Grind í List” eftir Solveig Hanusardóttir Olsen, sum var í Varðanum í vár.)

Varðin minnist

Varðin skal peika frameftir, men hann skal eisini vísa, hvat vit byggja á. Tað nýtist ikki at vera tað bera afturhald at vera tilvitað um teir varðar, sum hava verið á leiðini, og í Varðanum 83,1 eru tvær minnisgreinar, ein grein um upptøkur í Føroyum í hundrað ár og eitt úrval av grind í føroyskari list í meira enn hundrað ár.

 

M.C. Restorff

22 Mynd av Restorff til grein hjá ÓJ (2)

Óli Jacobsen skrivar minnisgrein um M.C. Restorff, sum varð føddur 26. juni 1816 – fyri 200 árum síðan – í Keypmannahavn. Í 1848 fluttu hann og konan, sum var av føroyskari ætt, til Føroya, har Restorff fyrst arbeiddi sum bakari í kongaliga einahandlinum.

Tað hóvaði M.C. Restorff væl, at einahandilin varð avtikin í 1856, og Restorff gjørdist skjótt ein tann størsti vinnulívsmaðurin í Havn við handlum, fiskiskipum, farmaskipum og fiskaturking. Hann hevði úthandlar í 30 bygdum. Tá ið tað gekk best, hevði hann 17 bygningar í Havn.

Fremsta keldan hjá Óla Jacobsen er ein óprentað frásøgn, sum langabbasonur M.C. Restorff, William  Heinesen, skrivaði í 1942. Úr henni er m.a. hendan stuttliga søgan:

 “Det gik naturligvis ikke altid kun strygende med handelen. Det fortælles, at der ved en eller anden lejlighed opstod rygter om, at det nu begyndte at knibe for gamle Restorff, og disse rygter vakte naturligvis panik hos de bønder, der havde sat deres penge i forretningen. En af dem drog til Thorshavn for at få syn for sagen. Gamle Restorff tog venligt imod ham i butikken og trak ham med op på kontoret. Da de på vejen passerede en åbentstående sømskuffe, råbte Gamle Restorff irettesættende ud i butikken samtidig med, at han skubbede den klingende skuffe ind: ”I må sørge for, at disse her pengeskuffer ikke altid står og gaber!”“

Óli endar greinina við at hugleiða um stóra mentanarliga týdningin, sum Restorff og ætt hansara hava havt fyri føroyska samfelagið.

Hetta, sum her er skrivað, er bert smá brot av søguni hjá Restorffsættini.  Men hetta kann tó geva eina ábending um tann stóra týdning, sum M.C. Restorff og ættfólk hansara hava havt fyri Havnina og alt Føroya land. Tann mentanarliga ávirkanin frá teimum er framvegis stór, ikki minst orsakað av øllum listarfólkunum í ættini, har William Heinesen bara var eitt av mongum. Til stuttleika kunnu vit nevna, at landsstýriskvinnan í mentamálum, Rigmor Dam, eisini er av Restorff-ættini.

 

Óli Dahl og Bernhard Brim

Í samband við at tað í fjør heyst vóru 100 ár síðan Óli Dahl og Bernhard Brim, sum báðir búsettu seg í Klaksvík, vórðu bornir í heim, hevði Kristinbjørg Høgnesen eina framløgu, sum Varðin fekk loyvi at prenta í styttari útgávu.

Óli Dahl og Jákup Bernhard Joensen vóru javngamlir og vuksu upp í grannabygdum, Jákup Bernhard við Gjógv og Óli í Funningi. Báðir búsettu seg í Klaksvík.Dahl

Óli Dahl var lærari og var virkin í mentanarlívinum á fleiri økjum. Hann var formaður í Klaksvíkar Sjónleikarfelag í fleiri ár og var eisini at síggja á palli. Harumframt var hann ein av stigtakarunum til Klaksvíkar Dansifelag, var blaðstjóri á Norðlýsinum í fleiri ár og gav jólablaðið Hugnalig jól út. Hann gav eisini út egin verk, bæði yrkingasøvn, stuttsøgusavn, fleiri barnabøkur og eina skaldsøgu. Í 1979 fekk hann barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs fyri barnabókarøð í sjey bindum.

21 Bernhard Brim

Jákup Bernhard arbeiddi eitt skifti sum politistur í Klaksvík og rak í drúgt tíðarskeið kykmyndahøllina í bygdini. Jákup Bernhard fekk sær skaldarnavnið Bernhard Brim og gav trý yrkingasøvn út: Bardagaskaldið (1956), Vinir minir (1959) og Tað var í mai (1967). Umframt hesi trý yrkingasøvnini liggur annað tilfar eftir Bernhard Brim, ið ikki er komið út, t.d.  eitt savn við barnarímum.

 

Ljóðupptøkur og listaverk

Í greinini “Upptøkur í hundrað ár – um innsavnan av siðbundnum tónleiki í Føroyum” lýsir Knút Háberg Eysturstein, søguna um upptøkur av siðbundnum tónleiki í Føroyum.

Síðst í 19. øld kom ein nýggj tøkni, ið broytti alla innsavnan av fólkamentan, ikki minst tá tað snýr seg um savnan av tónleikaverkum. Nýggja tøknin var sjálvandi fonografurin, ið brádliga gjørdi tað gjørligt at taka upp og spæla ljóð.

Í 1902 fór danski tónleikatjóðlívsfrøðingurin, Hjalmar Thuren (1873-1912) undir at savna løg inn til sítt stóra høvuðsverk, Folkesangen paa Færøerne, ið varð givið út i 1908.

Meginparturin av fongograf-sylindarunum vórðu fyribeindir, eftir at løgini vóru niðurskrivað. Nótabundna tónleikahugsanin var galdandi, og hildið var, at siðbundni føroyski tónleikurin onkursvegna skuldi lesast ella skrivast inn í ta borgarligu klassisku tónleikasiðvenjuna úr Evropa.

Spurningurin er, um hetta yvirhøvur ber til, tí siðbundni føroyski tónleikurin menti seg í langa tíð vokalt uttan ljóðføri, og uttan ta stringent niðurskrivaðu diatonisku tónaskipanina, ið vit kenna úr vesturlendskum klassiskum tónleiki. Tað er eisini ivasamt, hvussu umboðandi transskriberaðir nótar av einum siðbundnum fólkalagi yvirhøvur eru fyri tónleikaliga tilfarið í lagnum, tí talan er altíð um eina tulking, tá tú skrivar í nótar. Um nótin verður samanborin við eina ljóðupptøku av sama lagi, liggur betur fyri at gera eina líkinda meting. Tess meira spell er tað, at nógvar av upptøkunum hjá Thuren fóru fyri skeyti. Í dag kunnu vit bert vera takksom fyri tær upptøkur, ið hóast alt finnast frá ferðini hjá honum. Einstakar upptøkur hjá Thuren eru útkomnar á fløgu. Fýra upptøkur finnast eitt nú á fløguni Flúgvandi Biðil, ið Tutl gav út í 1997.

19 HG-N-og-Thuren2

(Mynd: Hakon Grüner-Nielsen (t.v.) og Hjalmar Thuren (t.h.))

Thuren doyði í 1912 og fekk tí ikki gjørt seg lidnan við arbeiðið. Samstarvsfelagin, Håkon Grüner-Nielsen, tók táttin upp eftir Thuren. Í 1923 gav hann út bókina Færøske Melodier til danske Kæmpeviser. Umframt Grüner-Nielsen vóru eisini aðrir við áhuga í siðbundnum tónleiki, ið løgdu leiðina til Føroyar. Knút Háberg Eysturstein lýsir eisini arbeiðið, sum Wilhelm Heinitz, Jógvan Waagstein og Claus og Marianne Clausen hava gjørt fyri at innsavna, upptaka og granska siðbundnan tónleik her á landi.

Í úrvalinum “Grind í list” sýnir Solveig Hanusardóttir Olsen fram nøkur verk úr føroysku listasøguni, sum onkursvegna ímynda ella fáa okkum at hugsa um grind. Fyrsta myndin er eftir danska listamannin Frederik Theodor Kloss, sum í 1844 var í Føroyum saman við Fríðriki krúnprinsi VII. Málningurin er ein siðbundin og romantisk endurgeving av grindadrápi og ta fyrsta stóra verkið við hesum myndevninum í føroyskum høpi. Síðan lýsir Solveig Hanusardóttir Olsen, hvussu grind hevur verið  brúkt sum myndevni í føroyskari list heilt upp til samtíðarlistamenn sum Zakaris Heinesen, Hans Paula Olsen, Jógvan Sverrason Biskopstø, Edward Fuglø, Tórodd Poulsen og Heiðrikk av Heygum.

Tvey ummæli

Varðin í mentanarkafeiniKinna Poulsen ummælir Varðan í Mentanarkaféini í Kringvarpinum.

Varðin í Blogoddi

Tóroddur Poulsen ummælir Varðan á blogginum Bloggoddur.

Kinna eftirlýsir í samrøðuni við Gunnar Nolsøe í Mentanarkaféini fleiri kritisk ummæli í Varðanum og í Føroyum sum heild. Undirritaða er ikki ósamd, og tí er tað hugaligt at fáa hesi bæði ummælini. Deiliga kritisk. Nú er málið at fáa fimm stjørnur í heyst – og ikki at enda í gomlu undirbuksunum hjá Blogoddi.

Eg eri sjálvandi ikki samd við øllum kritikkinum, men hugaligt at lurta og stuttligt at lesa!

Takk fyri!

Dorit Hansen, ritstjóri

Føroyski tíðindamiðilin kann antin skírast ella staðfestast sum politiskt heftur

Í drúgvari tíðargrein í nýggja Varðanum (83,1) greinar Bjarni Arge støðuna í føroyska miðlaheiminum í dag. Hann setir sjóneykuna á ymisk formlig viðurskifti hjá Kringvarpi Føroya, R7, Dagblaðnum, Portal.fo, Miðlahúsinum, Dimmalætting, Vágaportalinum og Norðlýsinum. Og niðurstøðan er, at allir teir føroysku miðlarnir kunnu antin skírast ella staðfestast at vera politiskt heftir.

Her er ein brellbiti úr niðurstøðuni:

Continue reading