Gamli maðurin og konan

 

Vit vóru so heppin at fáa eina yrking eftir Ebbu Hentze at seta í Varðan bind 84, hefti 1, sum júst er komin út.

 

“Tú ræðist grálýsið” eitur yrkingin, og hon endar við orðunum:

::

og gamli maðurin
sum hálar kúvingalínuna inn
eitt høvd fyri
annað eftir

::

Í Varðanum bind 83, hefti 1, sum kom út í fjør vár, hevði Sólrún Michelsen eina týðing eftir amerikanska rithøvundin, Sylviu Plath.

Yrkingin eitur Spegil og endar við reglunum:

::

Hvønn morgun er tað andlit hennara, sum loysir myrkrið av.
Í mær hevur hon druknað eina unga gentu, og í mær reisist
Ein gomul kona móti henni dag um dag sum ein ræðuligur fiskur.

::

Mær dámar, at hesar yrkingarnar tosa saman úr hvør sínari várútgávu av Varðanum.
Og eg eri takksom fyri, at Sólrún Michelsen sendi mær týðingina, og Turið Sigurðardóttir, sum í sínari tíð fekk yrkingina frá Ebbu Hentze, gav okkum høvi at seta hana í Varðan.

Til ber at tekna seg sum lim í Varðanum her: http://www.mentanarrit.fo/?page_id=48

Nýtt hefti av Varðanum komið út

Varðin bind 84, hefti 1 er útkomin við greinum og yrkingum, stuttsøgum og ferðafrásøgnum, endurminningum, samrøðum og nógvum ummælum.

Millum greinarnar hesuferð er portrettsamrøða við Sólrún Michelsen eftir Dorit Hansen, heiðursgrein til Kringvarp Føroya eftir Eyðun Johannesen, endurminningar úr Sundalagnum eftir Alfred Gullbein, ritroynd um at skriva og um ikki at vilja bjarga heiminum eftir Kim Simonsen, fyrilestur um autofiktión í føroyskum skaldskapi eftir Lydiu Didriksen, tíðargrein um kritiskan kapital og almenni í Føroyum eftir Rólant Dam og úrval av myndum úr tarabók eftir H.C. Lyngbye, sum Ole Wich hevur granskað.

Við í Varðanum eru eisini tvær stuttsøgur og tríggjar yrkingar umframt ummæli av bókini 2000 – tá Føroyar skuldu loysa eftir Sjúrð Skaale, skaldsøguni Bommhjarta eftir Jóanes Nielsen, týðing Tórð Jóanssons av meistaraverkinum Heart of Darkness, krimiskaldsøguni Drotningarringurin eftir Jógvan Isaksen, yrkingsavninum Sunnudagsland eftir Sissal Kampmann og týðing Paula Nielsens Jákupslon av víðagitnu skaldsøgu Alaa Al Aswanys. Síðst í Varðanum borðreiða Tórður Jóansson og Durita Holm við hvør sínari ferðafrásøgn úr ávikavist Pakistan og Spania.

Permumyndina eigur listamaðurin Tummas Jákup Thomsen. Dorit Hansen hevur ritstjórnað og Føroyaprent hevur sett upp, prentað og bundið inn. Varðin er til keyps í bókahandlunum, men tað ber eisini til at tekna seg sum lim á www.mentanarrit.fo.

Hósdagin 8. juni kl. 16 verður ársaðalfundur í Bókmentafelagnum Varðin. Fundurin verður á hølunum hjá Føroya Prenti við Hoyvíksveg 59 í Havn. Allir núverandi og komandi limir eru vælkomnir. Í nevndini hjá Varðanum sita Zakarias Wang, formaður, Óli Jacobsen, kassameistari og Jon Hestoy, nevndarlimur.

sum ein ræðuligur fiskur

Spegil

YRKING

Sylvia Plath

Eg eri silvur og neyvur. Eg havi ongar fordómar.
Alt, ið eg síggi, svølgi eg beinanvegin
Júst sum tað er, ódøggað av kærleika ella tilvild.
Eg eri ikki harðhjartaður, bara sannur.
Eygað á einum lítlum gudi, ferhyrntum.
Meginpartin av tíðindi grundi eg yvir veggin hinumegin.
Hann er ljósareyður, blettutur. Eg havi hugt at honum so leingi,
At hann tykist sum partur av hjarta mínum. Men hann blaktrar.
Andlit og myrkur skilja okkum aftur og aftur.

Nú eri eg eitt vatn. Ein kvinna bendir seg inn yvir meg
Rannsakandi mørk míni fyri, hvat hon veruliga er.
So vendir hon sær til hasi lyguvættini, kertiljósini ella mánan.
Eg síggi bak hennara og endurgevi tað trúfastur.
Hon lønar mær við tárum og handavríggjan.
Eg eri týdningarmikil fyri hana. Hon kemur og fer.
Hvønn morgun er tað andlit hennara, sum loysir myrkrið av.
Í mær hevur hon druknað eina unga gentu, og í mær reisist
Ein gomul kona móti henni dag um dag sum ein ræðuligur fiskur.

Sólrún Michelsen hevur týtt til føroyskt.
Yrkingin “Mirror” er úr savninum Crossing the Water (1971).

Týðingin hjá Sólrúni Michelsen stóð í Varðanum, bind 83, hefti 1, sum kom út á vári 2016.

Sylvia Plath (27. okt. – 11. febr. 1932) er fødd í Boston í USA og búði seinastu árini í London í Englandi. Plath er serliga kend fyri sínar yrkingar, men hevur eisini skrivað eina skaldsøgu, The Bell Jar, sum tekur støði í hennara egnu upplivingum við tunglyndi. Bókin verður ofta mett sum ein av fyrstu skaldsøgunum, sum tekur ungdómstrupulleikar í álvara og er saman við yrkingasavninum Collossus and other Poems tær einastu útgávurnar eftir Sylviu Plath, sum komu út, meðan rithøvundurin var á lívi.

Yrkingarnar hjá Sylviu Plath eru hugtakandi, tí hon áhaldandi hyggur í spegilin “rannsakandi mørk míni fyri, hvat hon veruliga er”. Yrkjarin vendi sær ikki, sum eg’ið í yrkingini til “hasi lyguvættini, kertiljósini ella mánan”, men stardi inn í harðhjartaða veruleikan. Sylvia Plath gjørdi enda á sær einans 30 ára gomul. Gamla konan náddi ongantíð veruliga at reisast móti henni, men yrkingarnar liva framvegis sum spegilsbrot, sum minna okkum á tað, vit kanska helst vilja gloyma.

 

Vilt tú skriva í Varðan í ár?

Gott nýggjár og takk fyri tað farna! Jólini vara ongantíð til páskir, men viðhvørt varir eitt ár í 13 mánaðir. Tað gjørdi 2016 í øllum førum hjá undirritaðu. Men nú eru seinastu próvtøkuuppgávurnar latnar inn, og seinastu Varðasamsýningarnar fyri 2016 farnar avstað. So nú kennist tað, sum eg kann seta hol á 2017.

 

Fyrsta freist er fyrsta mars

Nú fer fyrireikingin av ársins Varðum veruliga í gongd, og eg kann boða frá, at mentanarritið kemur út tvær ferðir í ár. Freistin til várútgávuna er longu 1. mars, og tit eru vælkomin at senda tilfar inn til ritstjóran: dorit@grein.fo

Vit hava longu fingið nógvar spennandi tekstir, og vit vita eisini um fleiri áhugaverd hugskot, sum eru ávegis, men vit taka fegin ímóti meira tilfari. Bert tú okkurt á brósti, sum tú kundi hugsa tær at felt á blað? Liggja yrkingar ella stuttsøgur í onkrari telduskuffu hjá tær? Er okkurt minnisbrot ella søguligt afturlit, sum tú kundi ríka samtíðina við? Kundi tú hugsað tær at ummælt onkra mentanarvøru? Skriva til mín, so kunnu vit finna út av, nær og hvussu Varðin kann vera tín pallur.

Takk fyri 2016

Ársskiftið – eisini tað sum rakar ein mánað ov seint – er merkt av bæði afturliti og framliti. Og tí vil eg nýta hetta høvið at takka teimum 45 rithøvundunum, fimtan myndlistafólkunum og sjey týðarunum, sum fyltu síðurnar í Varðanum í fjør við áhugaverdum, hugvekjandi og fjølbroyttum tilfari. Uttan tykkum, eingir Varðar. Og uttan so dygdargott tilfar, sum tit ríkaðu Varðan við í fjør, so hevði eg ikki verið so stolt og glað fyri mentanarritið, sum eg eri. Takk fyri yrkingarnar, takk fyri stuttsøgurnar, takk fyri prátini, takk fyri greinar, hugleiðingar, heiðursrit, listaverk og ummæli. Tað er veruliga við eyðmýkt, at eg samskipi eini verkætlan, ið so nógv dugnalig fólk vilja taka lut í.

 

Ritstjórn og skrá

Onkur spurdi meg, hví eg ikki skrivaði inngang í Varðanum. Eg umhugsaði at gera tað í fjør, men slerdi av, tí tað ikki hevur verið siðvenja í Varðanum tey allar flestu árini í søgu ritsins. Men kanska var tað ein skeiv avgerð, tí sjálvandi er Varðin ikki ein tilvildarlig samanseting av tí, sum fólk so hissini senda inn til ritstjórnina. Sjálvandi liggja nakrir ritstjórnarligir tankar í hvørjari útgávu. Dygdin í Varðanum er fyrst og fremst knýtt at teimum dugnaligu rithøvundum, sum hava skrivað. Tað kemur nógv tilfar inn, og ikki alt sleppur við. Sumt er ikki búgvið til útgávu, men vælskrivað og áhugavert tilfar kann eisini verða útsett, tí tað onkursvegna ikki verður mett at hóska til heildina.

Varðin var í sínum uppruna ætlaður at vera tjóðarbyggjandi, og mentanarritið hevur í gjøgnum tíðina spegla ymiskar politiskar og mentanarpolitiskar hugsjónir. Nógv er hent hesi skjótt 100 árini, ritið er komið út, men Varðin er framvegis einasta føroyska mentanarritið, sum bæði hevur skaldskap og yrkistekstir, og bæði viðger samtíðar list og siðsøguligan arv. Men uppgávan er ein onnur, enn hon var, tá fyrstu Varðarnir vóru skrivaðir, avbjóðingarnar fyri føroyska málið og føroyska samfelagið eru nakrar aðrar, og mentanarliga ríkidømi og fjølbroytni eitt annað. Hetta eigur Varðin at spegla. Ritstjórnarliga verður tað gjørt í einum opinleika mótvegis tí, sum rørir seg í samfelagnum og tí, sum kemur inn til Varðan.

Ein ávís dygd verður sjálvandi kravd, og ymisk tema og ymisk rák kunnu verða drigin fram í teimum einstøku Varðunum, men sum ritstjóri havi eg ikki nakra ávísa bókmentaliga ella listaliga skrá, sum Varðin verður stýrdur eftir, skilt á tann hátt, at eg t.d. ikki ætli bara at hava abstrakta list ella bara modernistiskar tekstir við í mentanarritinum.

Ætlanin er tó, at Varðin skal hava sín egna samleika. Útsjóndin skal vera til at kenna aftur, og innihaldið skal hava ein fastan karm. Í hvørjum Varða skulu (í minsta lagi) vera: ein samrøða við mentafólk, eitt heiðursrit til persón ella stovn, ein bókmentalig grein, eitt listaligt úrval, ein siðsøgulig grein, ein brellbiti úr komandi ella nýggjari bókaútgávu umframt yrkingar, stuttsøgur og ummæli. Upprunað føroyskt tilfar skal fylla mest í Varðanum, men Varðin má ikki vera ov innfjarur, og  pláss skal eisini vera fyri týðingum.

Tað er ringt at taka dagar ímillum, tí eg var sera fegin um alt, sum fór í Varðan í fjør. Men skal eg afturlítandi draga okkurt fram, so sita yrkingarnar eftir Vónbjørt Vang og Lív Mariu Róadóttir Jæger eftir sum serlig lesiupplivilsi, grindaúrvalið hjá Solveig Hanusardóttir Olsen var týdningarmikið at fáa í Varðan, og tað var ein frægd at vit kundu fevna so vítt, at Bjarni Arge skrivaði um føroyska miðlalandslagið, Sanna Andrasardóttir Dahl um økokritikk, og Óli Jacobsen um gamla M.C. Restorff. Tey 13 fólkini sum skrivaðu ummæli í Varðanum í fjør gjørdu eisini eitt týdningarmikið íkast.

Í seinasta Varða helt eg tað vera stuttligt, at seta tríggjar frásagnir saman og kalla tær allar ferðafrásagnir. Tekstirnir eftir Guðrið Poulsen, Gunnar Hoydal og Sámal Jákup Petersen vístu í sínum ymiskleika, hvat tekstur og frásøgn kann, og ikki minst, hvussu vit síggja og uppliva heimin. Guðrið skrivar næstan kropsligt, ferðin er eitt taktilt upplivilsi, Gunnar upplivir nú’ið ígjøgnum tað, sum áður er skrivað, og talan verður tí um eina djúpa hugans ferð, og so er tað Sámal Jákup, sum lýsir eina skipsferð ígjøgnum ein praktiskan veruleika, har tað er skip, manning og logbók, sum seta skránna. Hvør í sær eru greinarnar áhugaverdar, men settar saman fáa tær eina eyka dimensión.

Millum týddu íkastini í fjør var eg serliga glað fyri spildurnýggju stuttsøgurnar. Turið Sigurðardóttir hevði týtt “Flóttarnir í baðirúminum” eftir Jóhann Þórsson úr Íslandi, og Sámal Soll hevði týtt “iHolið” eftir írska Julian Gough. At vit so fingu loyvi at seta Minecraft endayrkingina eftir sama rithøvund í Varðan gjørdi tað ikki verri. Og so kunnu tað vera meira tilvildarlig hugskot, sum tað hava tveir Varðar, sum týðuliga hoyra til tvær ymiskar árstíðir. Tað royndi eg í fjør, og kanska onkur lesari hevur merkt árstíðina í øðrum enn teimum báðu frálíku permumyndunum, sum Ingi Joensen hevur gjørt úr listaverkum eftir Hansinu Iversen og Marius Olsen.

 

Ein serlig tøkk til nevnd og lýsarar

Nú eg hyggi aftur á fyrsta árið sum ritstjóri í Varðanum, vil eg eisini senda eina serliga tøkk til nevndina í Varðanum, Zakarias Wang, Óla Jacobsen, Jon Hestoy og Rólant Dam (varalimur). Takk fyri gott samstarv, takk fyri tað álit, tit hava víst mær, og ta hjálp, tit altíð eru til reiðar at veita mær.

Og so fari eg at senda eina heilt serliga tøkk til teir lýsarar, sum stuðlaðu Varðanum í fjør. Uttan tykkum, hevði tað ikki borið til at biðið so nógv fólk skrivað í Varðan, uttan tykkara stuðul hevði tað í øllum førum ikki borið til at samsýnt okkara rithøvundum. Tí eri eg hesum lýsarum sera, sera takksom: Norðurlandahúsið, Sprotin, , JFK, Rit & Rák, Føroya Prent, Christian í Grótinum, Føroya Fólkaháskúli,  Mentanarhúsið í Fuglafirði, H.N. Jacobsen Bókahandil, Býarbókasavnið í Havn, Klaksvíkar bókasavn og Ungu Føroyar. Takk fyri stuðulin! Eisini ein tøkk til Mentanargrunnin fyri stuðul.

Og so tann størsta tøkkin: Til limir Varðans og til tykkum, sum keypa hann. Takk fyri!

 

Hesi skrivaðu í Varðanum í fjør

Samrøðurnar í fjør vóru við Marjun Syderbø Kjelnæs og Sakaris Stórá. Vit takka fyri munnligu orðini frá teimum. Permumyndirnar áttu Hansina Iversen og Marius Olsen, og í Varðanum var annars list eftir Frederik Theodor Kloss, Sámal Joensen-Mikines, Fridu Zachariassen, Zacharias Heinesen, Thomas Arge, Jógvan Svarrason Biskupstø, Pernille Kløveddal Helweg, Hans Paula Olsen, Edward Fuglø, Tórodd Poulsen, Heiðrik á Heygum, Hansinu Iversen, Oskar Schlemmer og Guðrið Poulsen.

Tey, sum góvu tekstir út í Varðanum í fjør, vóru: Sólrún Michelsen, Hanus Kamban, Marna Jacobsen, Sylvia Plath, Katrin Reinert, Jóhann Þórsson, Dorit Hansen, Tóroddur Poulsen, Turid Thomsen, Agnar Artúvertin, Bjarni Arge, Firouz Gaini, Malan Poulsen, Vónbjørt Vang, Solveig Hanusardóttir Olsen, Knút Háberg Eysturstein, K.E. Løgstrup, Kristinbjørg Høgnesen, Óli Jacobsen, René Hjelm, Símun Absalonsen, Lydia Didriksen, Eyð Berhamar Jacobsen, Torbjørn Jacobsen, Ylva Eggehorn, Lív Maria Róadóttir Jæger, Kim Simonsen, Ragnar Sigrunarson, Birgir Kruse, Martina L. Huhtamäki, Sanna Andrassardóttir Dahl, Guðrið Poulsen, Jóanes Nielsen, Gunnar Hoydal, Sámal Jákup Petersen, Julian Gough, Turið Sigurðardóttir, Jóhan Martin Christiansen, Jóan Pauli Joensen, Jústinus Leivsson Eidesgaard, Eyðun Klakstein, Silja Aldudóttir, Jónheðin Herason Tróndheim, Erhard Jacobsen og Heidi Lindenskov Róadóttir.

Týðarar vóru: Sólrún Michelsen, Turið Sigurðardóttir, Eilif Samuelsen, Hanna Jensen, Kári Purkhús, Rúna á Rógvi, Sámal Soll og Nicolina Dahl.

Verður tú við í 2017?

Dorit Hansen, ritstjóri

dorit@grein.fo

 

Leonard Cohen – Varðin, 2014

leo3

Leonard Cohen (21. september 1934 – 7. november 2016)

Varðanum bind 81, hefti 3, hevur Sámal Soll grein um sangaran og skaldið, Leonard Cohen. Nú hann er deyður, 82 ára gamal, hevur Varðin fingið loyvi frá Sámal Soll at seta greinina á bloggin.

Sámal Soll

Ein einastandandi hás whiskeyrødd við einum varligum gittara afturvið. Soleiðis kenna vit sangirnar hjá Leonard Cohen. Í tónleikinum hjá Cohen eru tað orðini, ið bera størsta týdningin. Fyrst í nítiárunum, stutt fyri hann fór í buddistiskt munkaklostur, var Leonard Cohen gestur í tónleikasendingini Later… with Jools Holland hjá BBC. Í sendingini bleiv Cohen spurdur um hví hann valdi at fara undir at yrkjara og syngja. Cohen, sum fyllir 80 á ár, var skjótur við svarinum: “Tað var fyri at fáa konufólk, sjálvandi.” “Og eydnaðist tað?” spurdi Jools Holland. “Ja,” svaraði Cohen, og legði afturat: “Tað riggar enn.”

Kvinnur og seksualitetur eru afturvendandi evnið hjá Cohen. Fleiri av sangum hansara eru yrktir beinleiðis til eina kvinnu. Dømir eru sangirnir “Suzanne”, “So Long, Marianne” og “Seems so long ago, Nancy”. Í hesum sangum, og øðrum, lovprísar Cohen kvinnum, sum á einhvønn hátt, hava serligan týdning fyri hann. Sum sæst á nøvnunum, eru sangirnir ikki altíð til somu kvinnuna og onkuntíð yrkir Cohen eisini um søguligar kvinnur; eitt nú í sangum sum “Queen Victoria” og “Joan of Arc”. Sostatt eru tað ikki bert tær kvinnur, sum Cohen sjálvur hevur kent, ið verða tiknar fram í sangunum.

Í hesum seinna sangi, “Joan of Arc,” nýtur Cohen lívið og deyðan hjá hesum franska halgimenni, ið varð brend á báli í 1400-árunum, til at lýsa tað vakra og ræðuliga í kærleikanum. Hetta er ein kærleiki, sum í byrjanini er brennandi, men sum síðani gerst kaldur sum øska. Við myndamálið verður eldurin á bálinum gjørdur til ein mann og sangurin lýsur hvussu eldurin fríggjar til gentuna, so hon at enda samtykkir at verða brúður hansara. Men slíkur kærleiki hevur avleiðingar. Tað gerst greitt, at hesi bæði (kvinnan og maðurin – halgimenni og bálið) eru mótsetningar (“…if he was fire, oh, then I must be wood”), tí eftir vígsluna á bálinum er bert dustið eftir, sum eldurin tekur sær inn í sítt brennandi hjarta.

Í sangum og yrkingum hjá Cohen verður tað kynsliga og tað religiøsa blandað saman í myndamálinum, so at seksualiteturin gerst spirituellur. Millum kendastu reglum í tónlistaheiminum er: “She’s touched your perfect body with her mind” úr sanginum “Suzanne” hjá Cohen.

 

Byrjanin

Leonard Norman Cohen varð føddur tann 21. septembur í 1934 í Montreal, Kanada. Í ungdómsárunum var hann yrkjari burturav. Hann gav út fyrsta yrkingasavnið, Let Us Compare Mythologies longu í 1956, meðan hann enn gekk á universiteti í Kanada. Savnið vakti ongan serligan ans og Cohen flutti til New York at enda sína útbúgving har á Columbia University.

 

Hydra

Troyttur av Amerika var hann so heppin at fáa játta stuðul til eina ferð til Evropa í sambandi við lesturin. Hann ferðaðist víða um í teimum evropeisku londunum, men valdi at enda at búseta seg á griksku oynni Hydra saman við norsku unnustuni, Marianne Jensen – tann, sum sangurin er um.

Á Hydra skrivaði hann lívsjáttandi yrkingasavnið The Spice-Box of Earth, sum varð væl dámt bæði av ummælarum og lesarum. Triða savnið, Flowers For Hitler, varð als ikki dámt. Við teimum báðum fyrru søvnunum var Cohen blivin kendur sum ein yrkjari, ið skrivaði um vakurleika, men hetta savnið var mest um hatur, hildu ummælarnir, og tað hóskaði hvørki til Cohen ella tíðarandan í 1960’unum. Cohen hevur seinni sagt, at hann heldur ikki, at tað var um hatur. Tað var mest eitt slag av aftursvari, sigur hann, frá einum ungum jøda til tann ræðuleika, sum nasistarnir ímyndaðu.

 

Rithøvundur:

Tað var eisini á Hydra, at hann skrivaði skaldsøgurnar báðar – The Favorite Game og Beautiful Losers. Upprunaliga hevði hann skrivað eitt drúgvt handrit, men kanadiska forlagið McClellan & Stewart vildi bert geva tað út um Cohen skar tað niður í helvt og burturbeindi banniorðini. Endaliga handritið varð The Favorite Game. Ein kann undrast í dag – 40 ár eftir útgávuna – hví upprunahandritið ikki er givið út. Kanska er Cohen heldur ikki nøgdur við góðskuna. Hann er kendur fyri at taka sær góða tíð við tí, hann skrivar og vil ikki lata tað frá sær fyrr enn hann er nøgdur við innihaldið. Eitt nú kann nevnast, at tað tók honum tvey ár at skriva sangin “A Thousand Kisses Deep”, sum er á fløguni 10 New Songs, ið kom út í 2002.

 

Yndisleikurin

Fyrra skaldsøgan hjá Cohen, The Favorite Game, er ein poetisk, men traditionel bildungsroman (t.e. menningarskaldsøga), tó man hon vera ein tann fyrsta av sínum slagi í Kanada. Søgan lýsir lívið hjá einum ungum kanadiskum jøda, sum gerst yrkjari. Lawrence Breavman eitur høvuðspersónurin og hann er so líkur Cohen sjálvum, at tað ber næstan til at lesa skaldsøguna sum sjálvsævisøgu. Aftrat tí, eru mangar av yrkingunum hjá Cohen frá The Spice-Box of Earth endurprentaðar í The Favorite Game sum yrkingar hjá Breavman. Á tann hátt gerst fjarstøðan millum tann íspunna Breavman og tann veruliga Cohen enn styttri. Í brævi til Jack McClellan, stjóran fyri McClellan & Stewart, sum góvu bókina út, skrivaði Cohen: “Eg eri ikki Lawrence Breavman, men vit gjørdu mong av teimum somu tingunum. Men vit reageraðu øðrvísi, so vit blivu ólíkir menn.”

The Favorite Game er um búningina av Lawrence Breavman sum yrkjara. Týdningarmiklasta í hesari búning er hansara tráðan eftir kvinnum, kærleika og sex og hvussu tann tráðan verður umsett til yrkingar. Skaldsøgan er eisini um tey arr – verulig og myndamálslig – sum man fær av slíkari tráðan. “A scar is what happens when the word is made flesh.” Bæði fyri Breavman og Cohen tykist seksualitetur at vera brennievni til listina.

Eina góða ábending um hvussu Cohen arbeiðir finna vit í hugburðinum hjá Breavman til lívið. Fyri Breavman er lívið sjálvt eitt listarverk. Hann er upptikin av royndini at fanga løtuna – at steðga tíð, so at løtan gerst list. Miðskeiðis í bókini tá Breavman og Krantz, vinmaður hansara, koyra runt um í Montreal í bilinum hjá hesum, fær lesarin tríggjar síður av setningum sum hesar.: “Lat tað verða, sum tað er nú (…) Lat kavan verða verandi (…) Lat okkum ongantíð finna annað at gera.” Tað er áhugavert, at tað djúpa ynski um at standa stillur í tíð er í andstøðu við ferðina á bilinum teir sita í, sum fer við fúkandi ferð eftir vegnum, meðan Breavman ynskir at seinka ferðini á lívsgongd sínari.

 

Vakrir taparir

Í seinnu skaldsøguni hjá Leonard Cohen, Beautiful Losers er eisini hendan tráðanin eftir einum spirituellum seksualiteti. Høvuðspersónur og forteljari verður ikki nevndur við navni. Vinmaðurin hjá honum (sum av og á eisini er elskarin) eitur F. Tá søgan verður skrivað er forteljarin ein eldri antropologur, sum minnist aftur á lívið hjá sær. Hann er serfrøðingur í einum indiánarafólki, ið kallast “the A—-‘s” og hevur alt lív sítt arbeitt uppá eina ritgerð um Catherine Tekakwitha, sum var av hesum fólki.

Catherine Tekakwitha er fyrsta indianska halgimenni, sum katólska kirkjan hevur kanoniserað. Síðani einaferð í 60unum hevur Cohen havt eina mynd av Catherine Tekakwitha í mappuni hjá sær. Aftanfyri myndini hevur hann avskrivað tí katólsku bønina, sum hoyrir til hetta halgimenni. Sum kvinna og halgimenni ímyndar Catherine Tekakwitha (líksaum Jeanne d’Arc eisini ger tað) hesa sameiningina av tí kynsliga og tí religiøsa. Ta myndina, sum Cohen gevur av henni í Beautiful Losers, er onkrastaðni ímillum søguligan veruleika og mýtologiskan fantasi. Forteljarin skrivar søguliga ritgerð um hana, men veruliga er tað ein roynd at gera hana til veruleika onkursvegna – at gera orðið til kjøt. Men hetta eydnast honum ikki. Tó eydnast tað vinmanni hansara, F., at fara í song við teimum fýra indianaragentunum, sum eru eftir av “A—–“ slagnum. Tað gerst klárt fyri lesaran, serliga eftir at hava lisið síðsta brotið av skaldsøguni, at hesir báðir, forteljarin og F., allarhelst munnu vera tvær síður av sama manni.

 

Tónleikurin

Eftir 8 ár á Hydra hevði Cohen fingið nokk av familjulívinum (So long, Marianne!) og flutti so aftur til USA, har hann hevði ætlanir um at gerast sangskrivari. Hann búsettist nær Nashville og kom í samband við tónleikalívið har. Í 1967 spældi hann fyri fyrstu ferð framman fyri eini størri mannamúgvu á eini fólkatónleiksfestival í Newport. Millum áskoðarnar sat John Hammond, sum arbeiddi hjá plátufelagnum Columbia. Teir gjørdu skjótt av og longu árið eftir var fyrsta plátan hjá Cohen, The Songs of Leonard Cohen, komin út. Á hesu plátu vóru sangir sum “Suzanne”, “So Long, Marianne” og “Sisters of Mercy”. Sangirnir vóru rættir til tíðarandan og Cohen helt fram í sama stíli gjøgnum næstu pláturnar, Songs From a Room, Songs of Love and Hate og New Skin for the Old Ceremony, sum komu út millum 1968 og 1974.

 

Death of a Lady’s Man og Death of a Ladies’ Man

Eftir ein 3 ára støðg vildi Cohen royna okkurt nýtt við tónleiki sínum. Hann valdi tann kenda produsarinum Phil Spector at arbeiða saman við til næstu plátu sína. Men hetta var nokk ikki eitt gott hugskot. Spector var kendur fyri sítt serliga ljóð, sum nevndist “The Wall of Sound” og sum skilst so legið hann stórsta týdningin á tað arbeiði og tilvirkan, ið verður gjørd eftir at sjálvur sangurin er tikin upp.

Cohen, sum annars dámdi best at halda sangirnar einfaldar uttan ov nógv “óljóð”, slapp ikki framat miksipultinum. Spector hevði enntá syrgt fyri at hava vápnaðir menn at taka bondini úr studionum hvørt kvøld og stongja tey inni í pengaskápinum heima hjá sær sjálvum. Einaferð tá Cohen, seint eina nátt, ætlaði bara at sleppa øllum arbeiðnum við plátuni, setti Spector ein revolvara at høvdi hansara og bað hann fara inn aftur at syngja.

Tá plátan, Death of a Ladies’ Man endiliga kom út í 1977 var Cohen als ikki nøgdur við úrslitið. Samstundis gekk tað illa hjá honum í privatlívinum. Hann og Suzanne, kvinnan, sum hann hevði verið saman við í nøkur ár, og sum eisini var mamma at báðum børnum hansara, vóru farin frá hvørjum øðrum. Í sanginum “Death of a Ladies’ Man” syngur hann: “Now the great affair is over but whoever would have guessed, it would leave us all so vacant and so deeply unimpressed.”

Hann hevði eitt yrkingasavn fult av kærleiksyrkingum til Suzanne liggjandi klárt til at geva út, men valdi at steðga tí frá prenting í síðstu løtu. Eftir umhugsan gav hann tað út alíkavæl, men ikki sum hann upprunaliga hevði ætlað tað. Hann gav tí heitið Death of a Lady’s Man. Næstan sama heitið sum plátan, men hesuferð var tað í eintali, tí talan var bert um ta einu “lady”. Fyri hvørja yrking í upprunasavninum, hevði hann skrivað eina mótyrking, sum viðmerking til tí upprunaligu. Viðmerkingarnar allar mótsiga yrkingunum á einhvønn hátt og soleiðis er tað ein beisk roynd at oyðileggja yrkingarnar og tann týdning tær einaferð høvdu fyri honum. Hann byrjar savnið við orðunum “Death to this book or fuck this book and fuck this marriage.” Trupulleikin við at gera kvinnur sínar til yrkingar er tann, at um kvinnan fer, tá fer yrkingin eisini.

 

Hallelujah

Tað vóru kanska hesar upplivingar, sum fingu Cohen at leita aftur til ta religiøsu mentan, hann var føddur inn í. Jødiska bakgrundin hevur altíð havt stóra týdning fyri hann og hetta sæst aftur í næstu útgávum hansara. Hann byrjaði at kanna hetta málið í Recent Songs í 1979, men tað kom ikki rættuliga til sjóndar fyrr enn hann gav næstu bók sína út. Book of Mercy, frá 1984, er ikki rættuliga eitt yrkingasavn, men heldur eitt sálmasavn. Í savninum eru 50 “sálmar”, sum veruliga eru ymiskar meditatiónir og bønir. Av øllum søvnunum er hetta tað Cohen sjálvur er minst til staðar í. Yrkingarnar komu ikki burturúr upplivingum í privatlívinum ella minnum, men venda sær heldur til eina hægri makt. Fleiri av sangunum av plátuni Various Positions, sum kom út árið eftir, sum t. d. “Hallelujah”, “If it Be Your Will” og “The Night Comes On” tykjast eisini sálmakendir bæði í framførslu og innihaldi.

 

First We Take Manhattan

Í 1988 – 20 ár eftir fyrstu plátuna –  fekk Cohen fyri fyrstu fer eitt reiðiligt útvarpshitt. Tað var kendi sangurin “First We Take Manhattan” av plátuni I’m Your Man. Sangurin lá á fyrsta plássi á hittlistum kring alt Evropa og nú var broyting aftur komin í. Sálmaskrivarin var burtur og tann gamli yrkjarin var komin afturíaftur. Við hesu plátu hevði Cohen eisini fingið ein nýggjan leiklut: samfelagsrevsarin. “I’m guided by the beauty of our weapons” syngur hann speiskur og “I don’t like these drugs that keep you thin”. Líkasum huglagið í “Suzanne” og “Sisters of Mercy” hóskaði væl til optimistiska kærleiksandan síðst í 60unum, er “First We Take Manhattan” rættur til amerikanska yuppie huglagið í 80unum.

Tó skal tað ikki sigast, at plátan bara er álvarsamur samfelagskritikkur. Sangurin “Ain’t No Cure for Love” er ein góður gamal kærleikssangur og í “Tower of Song” sleppur Cohen eisini at gera gjøldur burturúr sær sjálvum, tá hann syngur í hásu whiskeyrøddini: “I was born like this. I had no choice, I was born with the gift of a golden voice.”

 

The Future

Cohen fekk nokk av nítiárunum næstan longu áðrenn tey vóru byrjað. Hann gav út fløguna The Future í 1992, og hon er uttan iva tann daprasta, hann hevur latið frá hondum. Har er meira ferð á enn á tí undanfarnu fløguni og eyðkenda røddin – sum er vorðin uppaftur hásari við árunum – kemur her til sín fulla rætt.

Fá ár eftir, at fløgan kom út, gjørdi Cohen av at leggja lív sítt um. Í mong ár hevði hann havt samband við munkarnar á Baldyfjallinum við Los Angeles, og hóast hann enn var jødi og ikki ætlaði at konvertera, fekk hann loyvi at búseta seg har og liva sum munkalærlingur.

 

Jikan

Í munkaklostrinum fekk Cohen nýtt buddistiskt navn: Jikan, sum merkir “hin stilli”. Tær dagligu uppgávurnar, sum hann hevði á klostrinum, vóru mest tær húsligu. Hann fór á føtur klokkan 3.00 um náttina fyri at fyrireika dagin. Fór undir at matgera til hinar munkarnar og annars bara at taka sær av 94 ára gamla lærumeistara sínum Zen munkinum Roshi. Í tí, ið var eftir av degnum, skuldi hann meditera, men hann fekk tó stundir til at skriva eisini.

Meðan Cohen enn var í munkaklostrinum skrivaði hann hópin av nýggjum yrkingum og sangum. Harafturat málaði hann og var eisini farin undir grafiska list við teldu. Á vári í 1997 byrjaði hann at senda nakrar av hesum yrkingum og tekningum til finnan Jarkko Arjatsalo, sum stendur fyri heimasíðuni www.leonardcohenfiles.com. Síðani tá hevur hann eisini sent Arjatsalo uppruna handritið til Suzanne umframt ymsar aðrar sangir.

 

Boogie Street

Eftir fimm ár og lokna lærutíð á Baldyfjallinum gjørdi Cohen av at venda aftur til gamla lívið. Við sær hevði hann teir sangir, sum endaðu á fløguni Ten New Songs.

Heitið ljóðar kanska eitt sindur keðiligt og simpult: har eru 10 sangir á henni. Men tá ein kennir Cohen og hansara arbeiðshátt, serliga tá tað kemur til tað religiøsa myndamálið, er lætt at gita sær, hvat hann hevur ætlað við heitinum. Líkasum Móses á sinni kom niður av fjallinum við teimum tíggju boðunum til tey, ið bíðaðu, kom Leonard Cohen endiliga niður aftur av sínum fjalli við sínum boðum til teirra, ið bíðaðu eftir honum. Sum hann syngur á Boogie Street:  “I’m turning tricks, I’m getting fixed, I’m back on Boogie Street.”

 

Book of Longing

Í 2006 gav Leonard Cohen út sítt, leingi væntaða, áttanda savn av yrkingum, Book of Longing. Hetta var fyrsta yrkingasavn, sum varð latið úr hondum Cohens síðani Book of Mercy 22 ár fyri í 1984. Somuleiðis vóru fimti ár liðin, síðani Cohen gav út fyrsta yrkingasavn sítt, Let Us Compare Mythologies, í 1956.

 

I know she is coming

I know she will look

And this is the longing

And this is the book

-Úr yrkingini “Book of Longing”

 

Book of Longing er eitt yrkingasavn, tað er einki at ivast um tað, men bókin er tjúkk og líkist meiri einari miðallangari skaldsøgu í vavi. 167 eru yrkingarnar í tali, mangar teirra væl yvir síðuna. Haraftrat eru 42 tekningar við teksti, ella smáum yrkingum á. At enda er ein øgiligur hópur av tekningum og løgnum smáum stemplum uttan teksti.

Har er sanniliga meiri enn í yrkingasøvnum flest, eisini um samanborið verður við elstu søvnini hjá Cohen: Let Us Compare Mythologies (frá 1956), The Spice-Box of Earth (1961), Flowers for Hitler (1964), Parasites of Heaven (1966), The Energy of Slaves (1972), sum øll eru sum smalir bóklingar afturímóti.

Yrkingarnar í Book of Longing er sera ymiskar. Nakrar yrkingar eru sum lítlar stuttsøgur í longd, sum t.d. “The Luckiest Man in the World,” sum inniheldur hendan lítla gullklumpin av vísdómi: “If you are not clear about which spiders are poisonous, kill them all.” Áhugavert ráð frá einum buddistiskum munki.

Summar av yrkingunum eru siðbundnar við rími, meðan aðrar eru fríari í formi. Nakrar eru daprar og aðrar skemtingarsamar.

 

Better than poetry

is my poetry

which refers

to every thing

that is beautiful and

dignified, but is

neither of these itself.

-Úr “Better”

 

Góðskan á yrkingunum í Book of Longing er somuleiðis ymisk. Nakrar teirra eru heilskapaðar, so sum “A Thousand Kisses Deep”, “The Great Divide” og fyrsta yrkingin í savninum, sum eisini eitur “The Book of Longing”, meðan aðrar tykjast ólidnar, sum skitsur ella bara sum reglur av skemti.

 

“I Am Now Able”

I am now able

to sleep twenty hours a day.

The remaining four

are spent

telephoning a list

of important people

in order

to say goodnight.

 

Jikan

who was born

to make men laugh

bows his head.

 

Í innihaldi eru flest allar yrkingarnar ævisøgukendar við einum frasøgufólki (ella talara), sum nevnir seg Leonard ella Jikan. Eisini onnur nøvn úr veruliga lívi Cohens koma fram, t.d. verður Roshi, buddistiski lærumeistari Cohens á Baldyfjallinum nevndur fleiri ferð.

 

“The Lovesick Monk”

I shaved my head

I put on robes

I sleep in the corner of a cabin

sixty-five hundred feet up a mountain

It’s dismal here

The only thing I don’t need

is a comb.

 

Tað er ikki eitt krav, men kortini ein fyrimunur um man hevur eina vitan um lív og viðurskiftini hjá Cohen, áðrenn man fer í holt við at lesa yrkingarnar. Ein yrking eigur tó altíð at kunna njótast uttan, at man veit so nógv um hann ella hana, ið skrivaði hana, men onkuntíð fær man meira úr yrkingini. Kanska serliga, tá tað snýr seg um Leonard Cohen, tí honum dámar væl at nýta tilfar úr egnum lívi til yrkingar sínar.

 

“His Master’s Voice”

After listening to Mozart

(which I often did)

I would always

Carry a piano

Up and down

Mt. Baldy

And I don’t mean

A keyboard

I mean a full-sized

Grand piano

made of cement

Now that I am dying

I don’t regret

A single step.

 

Order of the Unified Heart

Book of Longing er á mangar mátar um tey somu evnini sum eldru yrkingarnar, skaldsøgurnar og sangirnir hjá Cohen. Um Gud og kvinnuna – tí heilagu og tí holdligu tráanini. Hetta er, so at siga, ikki nógv broytt síðani Let Us Compare Mythologies fyri fleiri enn hálvthundrað árum síðani.

Áhugavert er kortini, at Cohen í Book of Longing nýtur eitt heimagjørt stempul við einum ávísum súmboli, sum skal ímynda hesa sameining ímillum tað andaliga og tað kynsliga lívið. Hann er kanska sjálvur so tilvitaður um hesa endurtøkuna av sínum boðskapi, at hann ger gjøldur burtur úr sær sjálvum.

Talan er um tvey reyð hjørtu, sum eru sett oman á hvørt annað, soleiðis at tey mynda eina dávidstjørnu. Hendan mynd er at síggja allastaðni i Book of Longing. Hvør tann einasta tekning er blivin stemplað við “The Order of the Unified Heart”, sum hann nevnir merkið.

Síðani bókin kom út, hevur Cohen havt stemplið uppi á sær, tá hann hevur signerað eintøk av Book of Longing í bókahandlum. Fjepparir hava so statt fingið eitt stempul í bókina aftrat autografinum og kunnu tískil rópa seg limir í “The Order of the Unified Heart”.

Tað sæst í flestu yrkingunum, at buddisman hevur havt nógv at týða fyri Cohen. Kortini tvíheldur hann um, at hann ikki hevur konverterað. Buddistiski lívstílurin er ikki annað enn tað, ein lívsstílur, meðan jødadómurin, sum hann var føddur inn í, enn er rætta trúgv hansara.

 

“Not a Jew”

Anyone who says

I’m not a Jew

Is not a Jew

I’m sorry

But this decision

Is final

 

Aldurstekin

Hóast Cohen mangan hevur verið á hesum krossvegnum millum andalig tráan og holdliga girnd áður, er tað kortini uttan iva enn her hann er bestur. Í áttati- og nítiárunum royndi hann seg sum samfelagsrevsari við fløgunum I’m Your Man og The Future og hóast báðar fløgur hava mong gullkorn, so er hann við Book of Longing vendur aftur til tað persónliga og inniliga.

Eitt nýtt, men týdningarmikið tema í Book of Longing, eitt sum eisini kemur fram á seinastu fløgunum hjá Cohen (Dear Heather og Old Ideas), er hetta at eldast og alsamt at nærkast deyðanum og hvussu hetta ávirkar áðurnevndu tráan og girnd.

 

And death is old

But it’s always new

I freeze with fear

And I’m there for you

-“There For You”

 

Hetta aldurstema kemur serliga greitt fram í øllum teimum mongu sjálvsmyndunum og viðmerkingunum til tær í bókini. Tað er onkursvegna løgið, at næstan allar tær mongu myndirnar í Book of Longing eru sjálvsmyndir. Hví brúkar Cohen so nógva tíð uppá at tekna sítt egna andlit ferð eftir ferð, tá hann annars hevur skrivað so nógv um kvinnur?

 

“My Time”

My time is running out

and still

I have not sung

the true song

the great song

 

Í savninum eru bert einar 2 myndir, sum hann hevur teknað av kvinnum, restin, undantikið nakrar av Roshi, eru av Cohen sjálvum. Harumframt hava sjálvsmyndirnar allar tíðarfesting, so kanska roynir Cohen at fylgja við onkrari innari búning á egna andliti? Ella heldur hann tað bara vera stuttligt at tekna seg sjálvan? Sjálvsmyndirnar tykjast rættuliga spontanar, eisini tí teksturin til myndirnar lýsir okkurt ávíst sinnalag, sum hóskar væl til akkurát ta myndina.

 

It is merely a song

Merely a prayer

Thank you, Teachers

Thank you, Everyone.

-“Looking Through my Dreams”

 

Líkasum sangirnir í Dear Heather eru nógvar av yrkingunum ognaðar lærumeistarum og týdningarmiklum vinfólki. Fremst teirra munkurin Roshi, sum Cohen lærdi undir og var persónligi hjálparmaður hanasara í tíðini Cohen var á Baldyfjallinum í nítiárunum.

 

Eftir mínum tykki hevur Cohen heilt greitt valt tær bestu yrkingarnar at gera til sangir. Ella hevur hann arbeitt meira við teimum, sum hann hevur valt til sangir, t.d. “A Thousand Kisses Deep”, “Nightinggale” og “There for You”. Í øllum førum eru sang-yrkingarnar tær mest heilskapaðu í savninum.

Eitt lítið vónbrot kanska, at yrkjarin ikki er komin fram til onkra størri opinbering hesi seinastu 22 árini. Men kanska er opinberingin bert hon, at hann hevur verið á rættari leið allatíð. So kann man ikki vera annað enn nøgdur.

 

Persónlig fíggjarkreppa

Hóast hann hevði havt eitt langt lív við viðgongd, so fór Leonard Cohen so at siga á húsagang mitt í 00’unum, tá hann varnaðist, at umboðskvinna sín, Kelley Lynch, hevði stolið pengar frá sær. Tað var dóttir Cohen, Lorca, sum fekk illgruna til umboðskvinnuna og tá Cohen kannaði konturnar, gjørdist tað greitt, at allur peningurin var burtur. Í veruleikanum var stuldurin byrjaður longu 10 ár frammanundan.

Cohen legði sak ímóti Kelly Lynch í 2005 fyri stolnu pengarnar og vann sakina, men hann fekk ongar pengar aftur. Hetta var høvuðsorsøkin til, at Leonard Cohen, sum 74 ára gamal, fór á konsertferð kring allan heim í 2008. Honum tørvaði pengarnar.

Konsertferðin helt fram tey næstu árini og varð bert fyribils steðgað av upptøkunum til nýggju fløguna.

 

Old Ideas

Old Ideas er 12. studioútgávan hjá Leonard Cohen. Old Ideas kom út tann 31. januar í 2012 og rakk hægri upp á hittlistarnar kring heimin enn nøkur onnur útgáva hjá honum. Hon endaði á fyrsta plássi í Kanada, Noregi, Finnlandi, Hollandi, Spania, Belgia, Póllandi, Ungarn, Kekkia, Kroatia og Ný-Sælandi.

Eins og Ten New Songs og Dear Heather áðrenn, so eru sangirnir á Old Ideas merktir av eksistentiellari samanumtøku. “I’ve got no future, I know my days are few,” syngur hann á sanginum “Darkness,” sum var staklagið, ið kom út stutt áðrenn sjálva fløguna. Soleiðis er Old Ideas á mangan hátt ein meditatión um deyðan, sum ikki kann sleppast undan. Ikki so frægt sum fortíðin er trygg: “I thought the past would last me, but the darkness got that too.”

 

Leonard Cohen á føroyskum

Í 2013 gav fuglfirðingurin Niels Midjord út fløgu við heitinum “Leonard Cohen tulkingar”. Niels Midjord hevur sjálvur umsett flestu av sangunum á fløguni, men Aleksandur Kristiansen hevur eisini týtt nakrar.

Talan er ikki beinleiðis um týðingar, men heldur – sum fløguheitið eisini staðfestir – tulkingar av kendum sangum hjá Leonard Cohen. Í mongum førum er tala um umyrking heldur enn týðing. Men sum heild eru hesar umyrkingar sera væl frá gingnar.

Tann stóra konsertferðin, sum byrjaði í 2008, heldur fram og Cohen hevur havt fleirikonsertir í norðurlondum tey seinastu árini, hóast hann verður 80 ár tann 21. september í ár. Tey, sum eru so heppin at uppliva hann á hesum konsertum eru kortini á einum máli um, at aldur er yvirhøvur eingin forðing fyri Leonard Cohen.

(Sámal Soll, Varðin bind 81, hefti 3, 2014)

161017_r28842_rd-903x1200-1476123800

(Báðar myndirnar eru av almennu heimasíðuni hjá Leonard Cohen)

Vinnarin ummældur í Varðanum

Í Varðanum 83, nr 1, sum kom út í vár, ummældi Eyð Berghamar Jacobsen skaldsøguna Hon sum róði eftir ælaboganum eftir Rakel Helmsdal.

Í dag, 29. august, kunngjørdi Útnorðurráðið, at Rakel Helmsdal hevur vunnið virðisløn Útnorðurráðsins fyri barna- og ungdómsbókmentir í 2016. Virðislønin, sum umframt heiðurin er 60.000 krónur, verður handað annað hvørt ár. Hetta er áttanda ferðin, at virðislønin verður handað, og aðruferð at ein føroyskur rithøvundur fær heiðurin. Í 2006 vann Bárður Oskarsson við barnabókini Ein hundur, ein ketta og ein mús.

Varðin ynskir Rakel Helmsdal hjartaliga til lukku við virðislønini og setir í tí sambandi ummælið hjá Eyð Berhamar Jacobsen her á bloggin:

Eyð Berghamar Jacobsen: “Hon, sum róði eftir ælaboganum” (ummæli)

Rakel Helmsdal (f. 1966), ið telist millum virknastu rithøvundar í Føroyum í løtuni, og sum er best kend fyri sínar mongu barnabøkur, gav í 2014 út Hon, sum róði eftir ælaboganum. Bókin er fyrsta skaldsøgan, ætlað ungum og vaksnum, sum Rakel hevur latið úr hondum.

Fremst í bókini er eitt bíbliusitat, ið er endurgivið á latíni og føroyskum:

“Tí at nú síggja vit í spegli, í gátu; men tá skulu vit síggja andlit til andlits; nú kenni eg í pørtum, men tá skal eg kenna til fulnar, eins og eg eri sjálvur til fulnar kendur.”

Sitatið sipar, sum flest øll vita, til at lívið her á foldum er ein gáta, men tá vit koma til himmals eftir deyðan, skulu vit kenna sannleikan. Skaldsøgan er í 15 pørtum, ið allir hava eitt føroyskt heiti umframt eitt tónleikaheiti úr verkinum Enigma Variations eftir bretska tónaskaldið, Edgar Elgar. Kapitlarnir eru skrivaðir við støði í hesum verki. Orðið Enigma merkir gáta og tykist peika á tað sama sum bíbliusitatið fremst í bókini.

Í skaldsøguni fylgja vit høvuðspersóninum, 16 ára gomlu Argantael. Støðugt flyta vit okkum aftur og fram í tíð, frá fyrstu síðu, har unga gentan í fluttari merking skræðir sítt 16 ára gamla lív burtur úr dagbókini og hevur tikið ta lagnumiklu avgerð um at beina fyri sær, til hendingar, ið eru farnar fram framman undan hesum.

Sæð uttanífrá er tilveran hjá Argantael føgur, og hon tykist at hava alt, sum eitt barn ella ein tannáringur kann ynskja sær. Hon býr í glæsiligum húsum, har hon hevur stórt kamar við eini ørgrynnu av leikum. Hon klárar seg framúr væl í skúlanum, til ballett og í ungdómssymfoniorkestrinum. Men veruleikin er eisini ein annar. Vit fáa at vita, at Argantael er vaksin upp við sálarsjúkari mammu, sum ongantíð hevur verið før fyri at elska hana, og einum pápa, ið ongantíð var til staðar.

Umhvørvið, ið verður lýst í skaldsøguni er rættuliga tíðarleyst og ikki knýtt at veruligum støðum. Ongar beinleiðis tilsipingar eru um tøkni ella onnur viðurskifti, ið kunnu staðseta hendingarnar í dagsins samfelag. Ungfólk fara í veitslur heima hjá hvørjum øðrum, har tey dansa pardans og syngja. Tey fara ikki á kafé ella í náttklubba og tosa ikki í fartelefon ella reika á alnetinum, sum dagsins ungdómur ger. Tað er heldur ikki nógv, ið talar fyri, at hendingarnar fara fram í Føroyum. Berghol, klettar, árabátur, Niðri í Lón og Norðkai minna um føroyskar náttúrulýsingar, og veðrið er ofta illfýsið, váttligt, myrkt og kalt, men hinvegin eru persónsnøvnini og flestu gøtu-og staðarnøvnini sera óføroysk, eitt nú Argantael, Eugenia, Dagan, Morgana, Katalina, Lucius Giannisvegur, Ferdinand Florintinsvegur, Robert Molesargøta, Port Janua o.s.fr.

Frásøgufólkið flytir okkum við hóvligari ferð aftur og fram í tíð. Hetta verður gjørt við einum løttum og rytmiskum flogi, har nógvar tilsipingar eru til tónleik og dans. Frásøgnin skiftir javnan millum kenslur Argantaels, tá hon minnist aftur á farnar hendingar, til áratøkini ”eeeitt og so tvey, eeeitt og so tvey, eeeitt og so tvey,” ið koma fyri um aftur og um aftur. Áratøkini minna um stevini í einum dansi ella rútmuna í einum tónaverki. Dansur er samstundis eitt evni, ið kemur fyri fleiri ferðir í søguni og fyrstu ferð, tá Argantael minnist, hvussu mamman sendi hana á dansiskeið, hóast hon hvørki tímdi ella dugdi at dansa. Seinni hoyra vit um veitsluna hjá Irith, har Argantael møtir Dagani og roynir at bera seg undan, tá hann vil dansa við henni. Men hann fær sín vilja, og at enda dansa tey ovurkát og læandi.

Áttandi kapittul, sum er í miðjari bókini eitur Várofrið. Hetta er aftur ein onnur tilsiping til tónleikaheimin og dansin, og fremst í bókini er tilskilað, at kapittulin er skrivaður beinleiðis til verkið Le Sacre du Printemps eftir Igor Stravinskij. Tónleikaverkið er ein ballett, ið snýr seg um eina gentu, sum dansar seg í deyðan. Hugskotið til verkið fekk tónaskaldið í einum dreymi, og verkið er kent fyri sítt ósamsvar og sítt tónleikaliga ósamljóð. Júst sum í tónleikaverkinum byrjar hesin kapittulin við, at Argantael er í einum kátum ringdansi saman við øðrum gentum. Eisini hetta er ein dreymur, har Argantael hevur ein erotiskan dreym um Morganu. Ósamljóðið í tónleikinum sæst aftur í ósamljóðinum í tvídráttinum í Argantael og ráðaloysi hennara viðvíkjandi kynsliga samleikanum ella samleikanum sum heild. Kanska er tað at fara ov langt at siga, at sjálv skaldsøgan er sum ein deyðsdansur, har Argantael rør seg í deyðan, men í øllum førum leiða lkómandi og taktføstu áratøkini tankarnar aftur til deyðsdansin eftir Stravinskij.

Enigma Variations eftir Edgar Elgar er bygd upp soleiðis, at hvør variatión er ein tónleikamynd av bestu vinunum hjá tónaskaldinum, har teir hvør sær umboða eina loysn av gátuni. Tað er ikki óhugsandi, at Rakel Helmsdal hevur fingið íblástur av hesum tema til bók sína Hon, sum róði eftir ælaboganum, tí persónslýsingarnar í hesi skaldsøguni eru nógvar og umfatandi, bæði av vinunum Enu og Sebastian, sum Argantael megnar at skúgva frá sær uttan at geva gætur, at tey elska hana treytaleyst.

Skaldsøgan er instillað til Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Útnorðurráðsins, sum verður latin í august í ár. Hetta er væl uppiborið, og skaldsøgan er væl skikkað at umboða Føroyar í ungdómsbókmentum. Ung við sálarligum trupulleikum, ið eru troytt av lívinum ella ikki finna seg til rættis í samfelagnum, er eitt nógv nýtt evni í dagsins ungdómsskaldsøgum. Harumframt snýr skaldsøgan seg í stóran mun um leitan eftir kynsligum samleika, og er skaldslig viðger av hesum tema eitt annað samtíðarrák á norðurlendska bókmentapallinum.

Høvuðspersónurin, Argantael, kennir skuggan av sálarsjúku mammuni hanga yvir heimi og lívi sínum. Morgana er mótsetningur Argantaels, og hon er málað í sterkt reyðum. Hóast vit fleiri ferðir beinleiðis fáa at vita, at Argantael hevur kenslur fyri Morganu, so tykist Morgana í nógvum førum sum ein dreymasjón ella eitt “fatamorgana”, har hon umboðar villa og ótamda seksualitetin, sum skikkiliga og ordiliga Argantael ikki torir at sleppa leysum. Vit fáa ongantíð at vita, um Argantael røkkur ælaboganum við nýggjum samleika, ella um hon søkkur til botns, og vit kunnu sostatt siga, at søgan verður verandi eitt enigma – ein gáta.

Hóast innihaldið í skaldsøguni er tungt, so megnar rithøvundurin við einum løttum poetiskum flogi og sera litføgrum persónslýsingum at gera søguna lættlesiliga , og Hon, sum róði eftir ælaboganum kann viðmælast bæði ungum og vaksnum og hevur uppiborið nógv meira umrøðu, enn hon higartil hevur fingið.

 

Og akkerið lá eftir – um flótandi ungdóm og innlatingarfreist

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Thomas Arge, Grindadráp, 1967, olja á lørift, 100 x 134 cm, Tórshavnar Býráð

Nú er feriutíð, og nógv okkara sleppa bindingum til heim og arbeiði eina lítla løtu. Gerandisstríðið verður lagt til síðis, og tíðin kennist meira flótandi. Í nakrar dagar.

Men áðrenn vit vita av, eru vit aftur í vanliga sjagginum, og 1. september er seinasta freist at lata tekstir inn til Varðan, sum kemur út mánðarskiftið oktober/november.

Tað hevur verið hugaligt, at bæði lesandi og skrivandi hava víst Varðanum ans, og ritstjórin kann ikki annað enn gleðast um, at Varðin í vár longu er útseldur.

Nakrir tekstir eru longu komnir inn til heystútgávuna, og vónandi senda enn fleiri tekstir inn til dorit@grein.fo

::

Í fyrra Varðanum í ár hevði Firouz Gaini eina grein um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Undir heitinum At fara burtur fyri at sleppa heim viðger hann nýggja ungdómskanning í ljósinum av ástøði um flótandi modernitet.

Sambært polska sosiologinum  Zygmunt Bauman er nútíðarsamfelagið eyðmerkt av støðugum broytingum og nærum markleysum flytføri. Í staðin fyri at tosa um røtur brúkar Bauman myndina av einum akkerið, tí akkerið kann hálast upp og kastast útaftur. Tú kvettir ikki akkerið tá tú skalt víðari; tú tekur tað bara við tær.

::

Saman við Ester Áarskarð hevur Firouz Gaini gjørt 40 einstaklingasamrøður við næmingar úr tveimum áttanda flokkum, einum í høvuðsstaðnum og einum í Eysturoynni. Og niðurstøðan tykist vera, at føroyski ungdómurin ikki er bangin fyri at flyta seg, men samstundis er sterkt knýttur at heimstaðnum.

Flestu næmingarnir rokna við at flyta uttanlands, í minsta lagi í eitt avmarkað tíðarskeið í framtíðini, men tey ætla eisini at koma aftur til heimbýin – ella nærindis heimbýin – tá tey verða vaksin og skulu festa búgv. Sum ein av teimum ungu sigur:

“Eg elski søgu og sovorði…so eg rokni við at eg fari at ferðast ordiliga nógv. Eg ætli mær at læra so nógv, ella innan eg blívi 30 havi eg so nógvar ætlanir um at ferðast so nógv, sum eg kann…og síðan komi eg aftur til Føroyar…kanska eg flyti heim tí at tað er tryggari her enn at vera aðrastaðni…um eg fái børn og sovorði…”

::

Vanligastu frágreiðingar fyri at flyta burtur eru knýttar at útbúgving og arbeiði, men einhvør kann hava sínar persónligu orsøkir til at flyta burtur frá tí heimliga og kenda eina tíð. Tað gongur tó aftur, at hóast tey verða burtur í mong ár, so ætla tey ungu sær heimafur. Sum Firouz Gaini skrivar um eina gentu í Havn:

“Óansæð um hon fer at lesa og arbeiða í Danmark í nógv ár, so er Jenny vís í, at hon aftaná fer at flyta heimaftur til Føroya. Tað er hennara mál. Hon veit at tað er eitt lítið pláss, sum ikki hevur alt av øllum, men eftirsum hon vaks upp við hesum umstøðunum og veit akkurát hvat tað inniber, so kann hon saktans ímynda sær eitt gott lív her.”

::

Niðurstøðan hjá Firouz Gaini er tí, at myndin av flótandi modernitetinum møguliga undirmetir lokala samleikan og mentanarliga treystleikan. Kanningin bendir í øllum førum á,  at ikki øll ungfólk ræðast tað at vera ‘bundin’ at heiminum hjá sær, eins og Bauman annars hevur hug at hevda.

“Sum vit hava sæð í hesum teksti, so ynskja tey flestu ungu í Føroyum ikki at flyta fyri at rýma, men at flyta fyri at koma heimaftur. Á hendan hátt kann ferðingar-ringrásin tulkast sum ein natúrligur partur av samanhanginum og framhaldinum í samfelagnum. Vit hava sæð, at ungir føroyingar hámeta sítt frælsi at flyta – at sjálvir velja hvar teir skulu búgva – men samstundis eisini, at teir varliga og tilvitað tryggja seg ímóti at missa tilknýtið til familjuna og heimið.”

::

Varðin fer at ynskja okkum øllum eina góða, flótandi feriu. Og teimum, sum eftir frítíðina fara at leita sær uttanlands at búgva, ynskja vit góða ferð og eitt mennandi uppihald. Taka tit akkerið við, ella lata tit tað liggja eftir her hjá okkum, ja, tað er tykkara frælsi og tykkara ábyrgd.

Í meðan fara vit at byggja varðar.

Varðar, sum peika bæði aftur og fram.

Næsta innlatingarfreist  er 1. september.

::

(Myndin hjá Thomas Arge er í úrvalinum “Grind í List” eftir Solveig Hanusardóttir Olsen, sum var í Varðanum í vár.)

Varðin minnist

Varðin skal peika frameftir, men hann skal eisini vísa, hvat vit byggja á. Tað nýtist ikki at vera tað bera afturhald at vera tilvitað um teir varðar, sum hava verið á leiðini, og í Varðanum 83,1 eru tvær minnisgreinar, ein grein um upptøkur í Føroyum í hundrað ár og eitt úrval av grind í føroyskari list í meira enn hundrað ár.

 

M.C. Restorff

22 Mynd av Restorff til grein hjá ÓJ (2)

Óli Jacobsen skrivar minnisgrein um M.C. Restorff, sum varð føddur 26. juni 1816 – fyri 200 árum síðan – í Keypmannahavn. Í 1848 fluttu hann og konan, sum var av føroyskari ætt, til Føroya, har Restorff fyrst arbeiddi sum bakari í kongaliga einahandlinum.

Tað hóvaði M.C. Restorff væl, at einahandilin varð avtikin í 1856, og Restorff gjørdist skjótt ein tann størsti vinnulívsmaðurin í Havn við handlum, fiskiskipum, farmaskipum og fiskaturking. Hann hevði úthandlar í 30 bygdum. Tá ið tað gekk best, hevði hann 17 bygningar í Havn.

Fremsta keldan hjá Óla Jacobsen er ein óprentað frásøgn, sum langabbasonur M.C. Restorff, William  Heinesen, skrivaði í 1942. Úr henni er m.a. hendan stuttliga søgan:

 “Det gik naturligvis ikke altid kun strygende med handelen. Det fortælles, at der ved en eller anden lejlighed opstod rygter om, at det nu begyndte at knibe for gamle Restorff, og disse rygter vakte naturligvis panik hos de bønder, der havde sat deres penge i forretningen. En af dem drog til Thorshavn for at få syn for sagen. Gamle Restorff tog venligt imod ham i butikken og trak ham med op på kontoret. Da de på vejen passerede en åbentstående sømskuffe, råbte Gamle Restorff irettesættende ud i butikken samtidig med, at han skubbede den klingende skuffe ind: ”I må sørge for, at disse her pengeskuffer ikke altid står og gaber!”“

Óli endar greinina við at hugleiða um stóra mentanarliga týdningin, sum Restorff og ætt hansara hava havt fyri føroyska samfelagið.

Hetta, sum her er skrivað, er bert smá brot av søguni hjá Restorffsættini.  Men hetta kann tó geva eina ábending um tann stóra týdning, sum M.C. Restorff og ættfólk hansara hava havt fyri Havnina og alt Føroya land. Tann mentanarliga ávirkanin frá teimum er framvegis stór, ikki minst orsakað av øllum listarfólkunum í ættini, har William Heinesen bara var eitt av mongum. Til stuttleika kunnu vit nevna, at landsstýriskvinnan í mentamálum, Rigmor Dam, eisini er av Restorff-ættini.

 

Óli Dahl og Bernhard Brim

Í samband við at tað í fjør heyst vóru 100 ár síðan Óli Dahl og Bernhard Brim, sum báðir búsettu seg í Klaksvík, vórðu bornir í heim, hevði Kristinbjørg Høgnesen eina framløgu, sum Varðin fekk loyvi at prenta í styttari útgávu.

Óli Dahl og Jákup Bernhard Joensen vóru javngamlir og vuksu upp í grannabygdum, Jákup Bernhard við Gjógv og Óli í Funningi. Báðir búsettu seg í Klaksvík.Dahl

Óli Dahl var lærari og var virkin í mentanarlívinum á fleiri økjum. Hann var formaður í Klaksvíkar Sjónleikarfelag í fleiri ár og var eisini at síggja á palli. Harumframt var hann ein av stigtakarunum til Klaksvíkar Dansifelag, var blaðstjóri á Norðlýsinum í fleiri ár og gav jólablaðið Hugnalig jól út. Hann gav eisini út egin verk, bæði yrkingasøvn, stuttsøgusavn, fleiri barnabøkur og eina skaldsøgu. Í 1979 fekk hann barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs fyri barnabókarøð í sjey bindum.

21 Bernhard Brim

Jákup Bernhard arbeiddi eitt skifti sum politistur í Klaksvík og rak í drúgt tíðarskeið kykmyndahøllina í bygdini. Jákup Bernhard fekk sær skaldarnavnið Bernhard Brim og gav trý yrkingasøvn út: Bardagaskaldið (1956), Vinir minir (1959) og Tað var í mai (1967). Umframt hesi trý yrkingasøvnini liggur annað tilfar eftir Bernhard Brim, ið ikki er komið út, t.d.  eitt savn við barnarímum.

 

Ljóðupptøkur og listaverk

Í greinini “Upptøkur í hundrað ár – um innsavnan av siðbundnum tónleiki í Føroyum” lýsir Knút Háberg Eysturstein, søguna um upptøkur av siðbundnum tónleiki í Føroyum.

Síðst í 19. øld kom ein nýggj tøkni, ið broytti alla innsavnan av fólkamentan, ikki minst tá tað snýr seg um savnan av tónleikaverkum. Nýggja tøknin var sjálvandi fonografurin, ið brádliga gjørdi tað gjørligt at taka upp og spæla ljóð.

Í 1902 fór danski tónleikatjóðlívsfrøðingurin, Hjalmar Thuren (1873-1912) undir at savna løg inn til sítt stóra høvuðsverk, Folkesangen paa Færøerne, ið varð givið út i 1908.

Meginparturin av fongograf-sylindarunum vórðu fyribeindir, eftir at løgini vóru niðurskrivað. Nótabundna tónleikahugsanin var galdandi, og hildið var, at siðbundni føroyski tónleikurin onkursvegna skuldi lesast ella skrivast inn í ta borgarligu klassisku tónleikasiðvenjuna úr Evropa.

Spurningurin er, um hetta yvirhøvur ber til, tí siðbundni føroyski tónleikurin menti seg í langa tíð vokalt uttan ljóðføri, og uttan ta stringent niðurskrivaðu diatonisku tónaskipanina, ið vit kenna úr vesturlendskum klassiskum tónleiki. Tað er eisini ivasamt, hvussu umboðandi transskriberaðir nótar av einum siðbundnum fólkalagi yvirhøvur eru fyri tónleikaliga tilfarið í lagnum, tí talan er altíð um eina tulking, tá tú skrivar í nótar. Um nótin verður samanborin við eina ljóðupptøku av sama lagi, liggur betur fyri at gera eina líkinda meting. Tess meira spell er tað, at nógvar av upptøkunum hjá Thuren fóru fyri skeyti. Í dag kunnu vit bert vera takksom fyri tær upptøkur, ið hóast alt finnast frá ferðini hjá honum. Einstakar upptøkur hjá Thuren eru útkomnar á fløgu. Fýra upptøkur finnast eitt nú á fløguni Flúgvandi Biðil, ið Tutl gav út í 1997.

19 HG-N-og-Thuren2

(Mynd: Hakon Grüner-Nielsen (t.v.) og Hjalmar Thuren (t.h.))

Thuren doyði í 1912 og fekk tí ikki gjørt seg lidnan við arbeiðið. Samstarvsfelagin, Håkon Grüner-Nielsen, tók táttin upp eftir Thuren. Í 1923 gav hann út bókina Færøske Melodier til danske Kæmpeviser. Umframt Grüner-Nielsen vóru eisini aðrir við áhuga í siðbundnum tónleiki, ið løgdu leiðina til Føroyar. Knút Háberg Eysturstein lýsir eisini arbeiðið, sum Wilhelm Heinitz, Jógvan Waagstein og Claus og Marianne Clausen hava gjørt fyri at innsavna, upptaka og granska siðbundnan tónleik her á landi.

Í úrvalinum “Grind í list” sýnir Solveig Hanusardóttir Olsen fram nøkur verk úr føroysku listasøguni, sum onkursvegna ímynda ella fáa okkum at hugsa um grind. Fyrsta myndin er eftir danska listamannin Frederik Theodor Kloss, sum í 1844 var í Føroyum saman við Fríðriki krúnprinsi VII. Málningurin er ein siðbundin og romantisk endurgeving av grindadrápi og ta fyrsta stóra verkið við hesum myndevninum í føroyskum høpi. Síðan lýsir Solveig Hanusardóttir Olsen, hvussu grind hevur verið  brúkt sum myndevni í føroyskari list heilt upp til samtíðarlistamenn sum Zakaris Heinesen, Hans Paula Olsen, Jógvan Sverrason Biskopstø, Edward Fuglø, Tórodd Poulsen og Heiðrikk av Heygum.

Tvey ummæli

Varðin í mentanarkafeiniKinna Poulsen ummælir Varðan í Mentanarkaféini í Kringvarpinum.

Varðin í Blogoddi

Tóroddur Poulsen ummælir Varðan á blogginum Bloggoddur.

Kinna eftirlýsir í samrøðuni við Gunnar Nolsøe í Mentanarkaféini fleiri kritisk ummæli í Varðanum og í Føroyum sum heild. Undirritaða er ikki ósamd, og tí er tað hugaligt at fáa hesi bæði ummælini. Deiliga kritisk. Nú er málið at fáa fimm stjørnur í heyst – og ikki at enda í gomlu undirbuksunum hjá Blogoddi.

Eg eri sjálvandi ikki samd við øllum kritikkinum, men hugaligt at lurta og stuttligt at lesa!

Takk fyri!

Dorit Hansen, ritstjóri